Pills Q and A (2) တားေဆး အေမး-အေျဖ (၂)

Birth Control pills 2
၁။ ကၽြန္မက Marvelon 28 ေသာက္တာ ႏွစ္ႏွစ္နီးပါးရွိပါၿပီ။ အခုကေလးလိုခ်င္လို႔ ေဆးျဖတ္ထားတာ တစ္ပတ္ရွိပါၿပီ။ ကိုယ္ဝန္ ခ်က္ခ်င္းရႏိုင္ေခ် ရွိပါသလားသိခ်င္ပါတယ္။ တစ္ခ်ိဳ႕ကေျပာေတာ႔ တစ္ႏွစ္ေလာက္ေဆးျဖတ္ထားတာေတာင္ မရေသးတဲ႔လူေတြ ရွိတယ္ေျပာလို႔ပါ။

ဟုတ္ပါမယ္။ တေယာက္နဲ႔တေယာက္ေတာ့ မတူၾကဘူး။ ရာသီလ မွန္ေအာင္ေစာင့္သင့္တယ္။ ဒီၾကားထဲမွာ Folic acid ေသာက္သင့္တယ္။

၂။ တစ္ခ်ိဳ႕ကေျပာေတာ႔ တားေဆးျဖတ္ၿပီးၿပီးခ်င္း ကေလးမယူသင့္ဘူး တစ္လ ႏွစ္လေလာက္ ေစာင့္သင့္တယ္လို႔ ေျပာပါတယ္။ ကၽြန္မကေသာက္လက္စ ေဆးကဒ္ကို ကုန္ေအာင္ေသာက္ၿပီး ေနာက္တစ္ကဒ္ ဆက္မေသာက္ေတာ႔ဘဲ ရပ္လိုက္တာပါ။ အခုလို ေဆးျဖတ္ၿပီးၿပီးခ်င္းမွာ ကေလးရခဲ့ရင္ ကေလးမွာ အႏၱရာယ္ရွိႏိုင္လား သိခ်င္ပါတယ္။ ခ်က္ခ်င္းကေလးမယူသင့္ဘူးဆိုတာေရာ ဟုတ္ပါသလားရွင္။

ေဆးသံုးတဲ့တားနည္းကိုရပ္ျပီး ရာသီမွန္ေအာင္ေစာင့္သင့္တယ္ဆိုတာ ေစာင္ကိုေစာင့္ရမယ္လို႔ ေျပာတာေတာ့ မဟုတ္ပါ။ ရက္တြက္တာ ေသျခာမယ္။ ေဆးထဲက ေဟာ္မုန္းေတြ ကုန္စင္ေစမယ္။ ေဟာ္မုန္း နည္းနည္းပါးပါးက ေနာက္ကိုယ္ဝန္ကို စိုးရိမ္ေလာက္ေအာင္ မထိခိုက္ေစပါ။ ေဟာ္မုန္းေတြကလဲ မ-မ်ိဳးဥထြက္လာမွာကိုသာ တားႏိုင္စြမ္းရွိတယ္။ ရွိေနတဲ့ ကိုယ္ဝန္ကို မပ်က္ေစႏိုင္ပါ။ တေန႔ ၁ လံုးသာ ေသာက္ရမဲ့ေဆးကို ပိုမေသာက္ရင္ ေျပာတာပါ။ မ်ားေသာအားျဖင့္လဲ ခ်က္ခ်င္း ေနာက္ကိုယ္ဝန္ရတာက ရွားပါတယ္။ IUCD/IUD/Copper T ထည့္တာမ်ိဳးကေတာ့ ေဟာ္မုန္း မပါဘူး။ (ကြန္ဒြမ္) မွာလဲ မပါဘူး။

၃။ Complete abortion နဲ ့Incomplete abortion ကို ဘယ္လိုခြဲျခားသိနုိင္ပါသလဲရွင့္။ သမီးကေရာ ဘယ္ Abortionထဲမွာ ပါပါသလဲရွင့္။ တကယ္လို႔ Incomplete Abortionျဖစ္ခဲ့ရင္ ဘာေတြလုပ္သင့္ပါသလဲ။ ဘာေဆးေတြေသာက္သင့္ပါသလဲရွင့္။

Complete abortion ကိုယ္ဝန္ အကုန္ပ်က္ျခင္း ဆိုရင္ ဆင္းစရာမွန္သမွ် အကုန္ဆင္းလို႔ ေသြးထပ္မဆင္းေတာ့ဘူး။ ခါးကိုက္-ဗိုက္နာလဲ မျဖစ္ေတာ့ဘူး။ ကိုယ္ဝန္ႏုရင္ ပိုျဖစ္တတ္တယ္။ Incomplete abortion တဝက္တပ်က္ကိုယ္ဝန္ပ်က္ျခင္း ဆိုရင္ ေသြးဆင္းေနတာက မရပ္ဘူး။ ဆင္းခ်င္လာရင္ ဗိုက္နာမယ္။ ဆရာဝန္က စမ္းရင္ သားအိမ္က ပံုမွန္ထက္ ၾကီးေနအံုးမယ္။ သားအိမ္ဝလဲ တဝက္တပ်က္ ပြင့္ေနမယ္။ သားအိမ္ျခစ္ရမယ္။ တခ်ိဳ႕ကေတာ့ ေဆးသံုးျပီး ကုန္ေအာင္လုပ္မယ္။ ဆင္းစရာမကုန္တာကေန ကံမေကာင္းလို႔ ပိုးဝင္တတ္တယ္။

၄။ လြန္ခဲ့တဲ့ တစ္ပတ္က သမီးအမ်ဳိးသားနဲ႔ အကာအကြယ္ မပါဘဲ အတူေနခဲ့မိပါတယ္ရွင့္။ အဲဒါ ကိုယ္ဝန္ထပ္ရနိုင္ပါသလား။ ရခဲ့ရင္ေရာ အရင္လို ပ်က္နိုင္ပါသလား။ ကိုယ္ဝန္ ဘယ္နွစ္ပတ္က စျပီး ဆီးစစ္နိုင္ပါသလဲ။ ပ်က္မက်ေအာင္ ဘယ္လို ေနထိုင္ စားေသာက္သင့္ပါသလဲရွင့္။
Abortion မလိုခ်င္တဲ့ ကိုယ္ဝန္ အသက္ ၁၈ ႏွစ္ျပည့္မွ ဖတ္ပါ (၈) ကို တင္လိုက္ပါတယ္။
Pregnancy and Good diet အစားအစာနဲ႔ ကိုယ္ဝန္ရျခင္း ကိုလဲ ဖတ္ႏိုင္ပါတယ္။

၅။ ကိုယ္ဝန္ (၁)လ ေက်ာ္ေက်ာ္မွာ ဆိုင္ကယ္စီးရင္း ေသြးေတြအမ်ားၾကီး ဆင္းလာပါတယ္ ညေနေရာက္ေတာ့ေသြးခဲေလးေတြ ဆင္းလာပါတယ္ မနက္ေရာက္ေတာ့ ဆီးစစ္တံနဲ႔စစ္ၾကည့္ေတာ့ မ်ည္းႏွစ္ေက်ာင္းေပၚေနပါတယ္။ အခုထိေသြးနည္းနည္းဆင္းေန တုန္းပါပဲ။ အဲဒါ ကိုယ္ဝန္ရွိေနႏုိင္ေသးလားဆရာ။

ေမးတာကို သိပ္မရွင္းပါ။ ကိုယ္ဝန္တလေက်ာ္လို႔ ေရးထားတယ္။ ဆီးစစ္ေတာ့ အေပါင္းျပေနတယ္လို႔ပါ သက္ေသထူးထားတယ္။ ကိုယ္ဝန္ရွိေနႏိုင္ေသးလားဆိုတာက ကိုယ္ဝန္ ရွိခဲ့ျပီး ပ်က္သြားတာက မကုန္ေသးတာ၊ ဆက္ရွိေနေသးတာကို ေမးတာထင္ပါတယ္။ ကိုယ္ဝန္စရွိကတည္းကေန ဆီး-ေသြးစစ္ရင္ အေပါင္းျပေနမယ္။ ကိုယ္ဝန္ဆက္တည္တာဘဲျဖစ္ျဖစ္ ပ်က္သြားလို႔ဘဲျဖစ္ျဖစ္ ျပေနမယ္။ ဒါေပမဲ႔ ပ်က္သြားရင္ေတာ့ ၾကာၾကာအဲလို အေပါင္းမျပႏိုင္ပါ။ ကိုယ္ဝန္ရွိစမွာ ေသြးဆင္းတာက ကိုယ္ဝန္ပ်က္တာအျပင္ တျခား အေၾကာင္းေၾကာင့္လဲ ဆင္းႏိုင္တယ္။ ဒုတိယအမ်ိဳးအစားဆိုရင္ ကိုယ္ဝန္ဆက္ရွိႏိုင္တယ္။ ဆက္ရွိေစအာင္ သတိထားရလိမ့္မယ္။

ဆက္စပ္ျပီး ဖတ္ႏိုင္တာေတြရွိပါတယ္။
• Bleeding PV ေသြးသြန္ျခင္း
• Miscarriage ကုိယ္ဝန္ပ်က္ျခင္း
• Abortion မလိုခ်င္တဲ့ ကိုယ္ဝန္ အသက္ ၁၈ ႏွစ္ျပည္႔မွ ဖတ္ပါ (၈)
• Medical abortion (2) ကုိယ္ဝန္ကို ေဆးသံုး ဖ်က္ျခင္း (၂)
• Medical abortion (1) ကုိယ္ဝန္ကို ေဆးသံုး ဖ်က္ျခင္း (၁)
• Abortion Complications ကိုယ္ဝန္ဖ်က္ျခင္းရဲ႕ ေနာက္ဆက္တြဲမ်ား

၆။ ဆက္ဆံတာ 1-1-2012 ကပါ။ ဆက္ဆံျပီးေနာက္လည္း Pill 72 တားေဆးကို အခ်ိန္မွန္ နည္းလမ္းမွန္ ေသာက္ပါတယ္။ 6-1-2012 ၾကေတာ့ ရာသီလာပါတယ္။ အဲလိုဆိုရင္ ကိုယ္ဝန္မရႏုိင္ေတာ့့ဘူးမလားဆရာ။ ေနာက္ျပီး ေနာက္လေတြဆိုရင္ ရာသီလာရက္အတိုင္း ၿပန္မွန္စြာလာပါသလား။ အသက္က ၂၅ ႏွစ္ပါ။ ပံုမွန္ရာသီ လာေနက်ရက္ကေတာ့ 22-1-2012 ပါ။ အဲဒီ Pill72 ေဆးကိုေသာက္လို႔ ့ေစာလာတာလား။ အဲလိုေကာ ရာသီေစာလာနိုင္ပါသလား။ အဲလို ေဆးေသာက္ျပီး ၇ ရက္အတြင္း ရာသီလာေတာ့ လန္႔သြားၾကတယ္။ အဲဒီေဆးက အဲလိုလာပါသလားဆရာ။

– ရာသီလာတယ္ဆိုရင္ ဒိအရင္က ဘယ္ႏွစ္ၾကိမ္ဘဲ အတူေနေန အဲဒီလိုေနခဲ့တာေတြေၾကာင့္ ကိုယ္ဝန္မရပါ။
– ရာသီတခါလာျပီးေနာက္ ဆက္ဆံတာမရွိရင္၊ ဆက္ဆံရင္လဲ ရက္ေရြးမွန္ရင္၊ ဘယ္ရက္မွာျဖစ္ျဖစ္ အကာအကြယ္ကို စနစ္တက်သံုးျပီး ဆက္ဆံရင္လဲ ကိုယ္ဝန္မရေစပါ။
– အဲလိုေနခဲ့ရင္ ေနာက္လမွာလဲ ရာသီပံုမွန္လာပါမယ္။
– တကယ္လို႔ ေဟာ္မုန္းပါ တားေဆး (စားေဆး-ထိုးေဆး) သံုးတာဆိုရင္ ရာသီရက္ မတူတာမ်ိဳး တခ်ိဳ႕ မိန္းကေလးေတြမွာ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
– စိတ္-ရုပ္ ဖိအားေၾကာင့္လဲ ရာသီရင္ အေျပာင္းအလြဲရွိႏိုင္တယ္။
– အေရးေပၚတာေဆးကေန ရာသီရက္ ေျပာင္းေစတယ္။
– အေရးေပၚတာေဆးကို ပံုမွန္တားေဆးသေဘာ အျမဲသံုးတာ မသင့္ပါ။

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ

Birth Control pills 25 FAQs ကိုယ္ဝန္တား စားေဆး အေမး-အေျဖ ၂၅ ခု

Birth Control pills
ဆရာ တားေဆးေတြဟာ ဘယ္အခ်ိန္အတြင္းသုံးစြဲရပါသလဲ။ ၿပီးေတာ့ တားေဆးေတြရဲ႕ဆိုးက်ိဴးေတြအၾကာင္း ဆရာ့ website မွာ ဖတ္လို႔မရပါ။ ဖတ္လို႔ရမဲ့ link ႐ွိရင္ ေက်းဇူးျပဳၿပီး ျပန္ပို႔ေပးပါဆရာ။

၁။ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆးဆိုတာ ဘာလဲ။
• ဓါတ္ခြဲခန္းမွာ လုပ္ထားတဲ့ (အီစထိုဂ်င္) နဲ႔ (ပရိုဂ်က္စတင္) ေဟာ္မုန္း (အတု) ေတြ ပါတယ္။ ဒီေဆးေတြ ေသြးထဲ ဝင္လာရင္ ကိုယ္ဝန္မရေစဘူး။ လစဥ္ထြက္ေနက် မ-မ်ိဳးဥထြက္လာမွာကို တားဆီးေပးမယ္။ သားအိမ္ဝမွာ ရွိေနတဲ့ အက်ိအခြ်ဲကို ေစးပ်စ္ေစလို႔ သုက္ပိုးဝင္လာမွာကို တားေပးတယ္။ ဖို-မ ႏွစ္ခု မေတြ႔ေစႏိုင္ဘူး။ သားအိမ္အတြင္း နံရံကို ပါးလႊာေစလို႔ ဖို-မ ေတြ႔ၾကအံုးေတာ့ လာမတြယ္ေစႏိုင္ဘူး။

၂။ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆးေသာက္ေနရင္ တျခားတားနည္း လိုေသးသလား။
• ဒီ တားေဆးေတြ၊ Implant အေရျပားေအာက္ထားရတဲ့ တားေဆးေခ်ာင္းနဲ႔ Depo-Provera ၃ လခံ ထိုးေဆးေတြဟာ ရာသီစလာတဲ့ေန႔ကေန စသံုးရင္ ခ်က္ခ်င္း ထိေရာက္တယ္။ အမွန္က ၇ ရက္ေနမွ အေသအျခာ ထိေရာက္ပါတယ္။ အဲဒီ ၇ ရက္အတြင္း အတူေနေပမဲ့ ကိုယ္ဝန္မရဘို႔ % အေတာ္ၾကီး မ်ားတယ္။ ဒါေပမဲ့ လိုလိုမယ္မယ္ ဒီ ၇ ရက္အတြက္ တျခားနည္းတခုခုသံုးရင္ ရာႏွဳန္းျပည့္ စိတ္ခ်ရမယ္။

၃။ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆးေသာက္တာ ရပ္လိုက္တဲ့ေနာက္ ဘယ္ေလာက္ၾကာမွ ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္သလဲ။
• တခ်ိဳ႕မွာ ေစာင့္စရာမလိုပါ။ တခ်ိဳ႕က ခဏေစာင့္ရမယ္။ ရာသီလာတာ ပံုမွန္ျဖစ္လာေအာင္ ထိန္းညွိေနအံုးမယ္။ တခ်ိဳ႕ တႏွစ္ေလာက္ ေစာင့္ရႏိုင္တယ္။

၄။ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆး ရပ္လိုက္ေပမဲ့ ကိုယ္ဝန္မရေသးပါလား။
• ေဆးရပ္လိုက္ေပမဲ့ ေဆးသတၲိက်န္ေနေသးအံုးမယ္။ ပ်မ္းမွ် ၂-၃ လ ၾကာ ေစာင့္ရတတ္တယ္။
• Depo-Provera are ေဆးထိုးတားသူဆိုရင္ ၆-၁၂ လ ေစာင့္ရတတ္တယ္။ ရာသီမလာတာလဲ ရွိႏိုင္တယ္။

၅။ က်မ ရာသီ ျပန္မလာပါလား။
• Progestin-only pills ေဟာ္မုန္း တမ်ိဳးထဲပါေဆးမ်ိဳး ေသာက္ရင္ ရာသီမလာတာျဖစ္သူ မ်ားတတ္တယ္။ မေသျခာရင္ ကိုယ္ဝန္ ရွိ-မရွိ ဆီးစစ္ပါ။
• Depo-Provera ထိုးသူေတြ ရာသီမလာတတ္တာ မ်ားတယ္။ လူဝလာတတ္တယ္။ ရင္သားနာတတ္တယ္။ ေခါင္းနဲနဲ ကိုက္မယ္။

၆။ ေဆးေသာက္ဘို႔ ေမ့သြားရင္ ဘာလုပ္မလဲ။
• ေဆးကို ရက္သာမက အခ်ိန္လဲတိက်ႏိုင္ေလေကာင္းေလျဖစ္တယ္။ နာရီပိုင္းေနာက္က်ရင္ မကာကြယ္ႏိုင္တာေတာ့ မဟုတ္ပါ။ ေဟာ္မုန္း အတက္အက်ဆိုတာ မွန္ေနရင္ ပိုေကာင္းပါတယ္။ ေမ့ရင္ သတိရတာနဲ႔ ေသာက္ပါ။ တရက္ေမ့ရင္ ေမ့ခဲ့တဲ့ေဆးပါ ေသာက္လိုက္ပါ။ ဆိုလိုတာက ၂ လံုးကို တရက္ထဲ ေသာက္ရမွာပါ။ ၂ ရက္အထိေမ့ရင္ ၃ လံုး မေသာက္ပါနဲ႔။ လိုလိုမယ္မယ္ ေနာက္ ၇ ရက္တြက္ တျခားကာကြယ္နည္းတခုခုပါ သံုးပါ။

၇။ ေဆးေသာက္ျပီး အန္ရင္ ထိေရာက္မလား။
• ေဆးေသာက္ျပီး ၂ နာရီအတြင္း အန္ရင္ ေဆးတလံုး ထပ္ေသာက္ရမယ္။

၈။ ၾကားရက္ ေသြးဆင္းေနတယ္။
• ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆး စေသာက္ဘူးသူေတြမွာ ျဖစ္တတ္တယ္။ ဒီလိုျဖစ္တာက ေဆးထိေရာက္မႈ နည္းတဲ့သေဘာ ျဖစ္တယ္။ အပိုနည္းပါ သံုးဘို႔ လိုခ်င္လိုမယ္။ လိင္ကတဆင့္ ကူးစက္ေရာဂါ Chlamydia ပိုးဝင္ေနတာလဲ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။

၉။ ကိုယ္ဝန္ရွိေနမွန္း မသိဘဲ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆးေသာက္မိရင္ ဘာလုပ္ရမလဲ။
• ဒီေဆးေတြကေန ကိုယ္ဝန္ နဲ႔ အထဲကကေလးကို ဘယ္လို သက္ေရာက္တယ္ဆိုတာ ျပည့္စံုတဲ့ ေလ့လာမႈေတြ မရွိေသးပါ။ သိတာနဲ႔ ေဆးေသာက္တာ ရပ္လိုက္ပါ။

၁ဝ။ ဘယ္လို အမ်ိဳးသမီးေတြ ဒီေဆးမ်ိဳး မေသာက္သင့္သလဲ။
• ကိုယ္ဝန္ရွိေနသူ။
• ကေလးႏို႔တိုက္ေနသူ။ ဒါမွမဟုတ္ ကေလး ၆ လထက္ငယ္ျပီး ႏို႔တိုက္ေနသူ။
• ဘာလို႔မွန္း မသိဘဲ ေသြးဆင္းေနသူ။
• အသဲေရာဂါ ေလာေလာလတ္လတ္ ရွိေနသူ။
• အသက္ ၃၅ ႏွစ္ ေက်ာ္လာသူ။
• ႏွလံုး (စထုပ္ခ္) ျဖစ္ဘူးသူ။
• ေသြးတိုးရွိေနသူ။
• ေသြးမခဲေရာဂါရွိသူ။
• ဆီးခ်ိဳရွိသူ။
• ရင္သား-ကင္ဆာရွိသူ။
• (မိုင္ဂရင္း) ေခါင္းမူး-ေခါင္းကိုက္ေရာဂါရွိသူ။

၁၁။ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြက ဘာေတြလဲ။
• ရာသီမလာဘဲေန၊
• စိုးရိမ္စိတ္၊ ဂနာမျငိမ္ျဖစ္၊
• စားခ်င္စိတ္ေျပာင္းလဲ၊
• ေသြးေၾကာထဲ ေသြးခဲတာျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• အရိုးအားနည္း၊
• စိတ္ဓါတ္က်ႏိုင္တယ္။
• ေခါင္းမူး၊
• သားအိမ္ျပင္ပ သေႏၶတည္၊
• မ်ိဳးဥအိမ္ၾကီး၊
• သည္းေျခေက်ာက္။ (ရွားပါး)၊
• ေခါင္းကိုက္မယ္။
• ႏွလံုး (အတက္ခ္) ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• ေသြးဖိအားတက္ႏိုင္တယ္။
• ဝက္ျခံ တိုးႏိုင္-ေလွ်ာ့ႏိုင္တယ္။
• မ်က္ႏွာနဲ႔ ကိုယ္ေမႊ မ်ား-နည္း၊
• အသားဝါ၊ (ရွားပါး)၊
• အလဲ အက်ိတ္ျဖစ္ႏိုင္တယ္။ (ရွားပါး)၊
• ရာသီလာရက္မ်ား၊
• လိင္စိတ္ နည္းႏိုင္တယ္။
• ပ်ိဳ႕-အန္ခ်င္မယ္။
• ဗိုက္ေအာက္ပိုင္းနာ၊
• သားအိမ္ဝ ကင္ဆာ၊
• ဆံပင္ကြ်တ္၊
• အေရျပား အနီျပင္ထြက္၊ အမဲကြက္ထြက္၊
• ၾကားရက္ေသြးဆင္း၊
• (စထုပ္ခ္) ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• ရင္သားနာ၊
• အျဖဴဆင္း၊
• ေမြးလမ္းပိုးဝင္ႏိုင္တယ္။
• လူဝလာမယ္။

၁၂။ လူဘယ္ေလာက္ ပိုဝတတ္သလဲ။
• တေယာက္နဲ႔တေယာက္ေတာ့ မတူဘူး။ စားခ်င္စိတ္ပိုလာလို႔ နဲ႔ အဆီပိုစုလာလို႔ ဝလာတာျဖစ္တယ္။ Depo-Provera ေဆးထိုးသူေတြ ပဌမႏွစ္ကုန္မွာ 5.4 ေပါင္တိုးျပီး ဒုတိယႏွစ္ကုန္မွာ 8.1 ေပါင္တိုးတယ္။ အဲလိုလူေတြ ၂ ႏွစ္ထက္ပို မထိုးသင့္ပါ။

၁၃။ ကိုယ္ဝန္တား ေဟာ္မုန္းပါ စားေဆးကို ၁ဝ ႏွစ္ၾကာေသာက္ရင္ အႏၲရာယ္ရွိသလား။ ဘယ္ႏွစ္ႏွစ္အထိ ေသာက္ရမယ္လို႔ သတ္မွတ္ခ်က္ ရွိသလား။
• မဟုတ္ပါ။ မရွိပါ။

၁၄။ ဘယ္လို အက်ိဳးေက်းဇူးေတြ ရႏိုင္သလဲ။
• ရာသီဆင္းနည္းမယ္။ ရာသီလာတံုး ဗိုက္နာတာ သက္သာမယ္။
• တင္ပါးဆံုတြင္း အဂၤါေတြေရာင္တာ နည္းတယ္။
• သားအိမ္ျပင္ပ သေႏၶတည္တာ နည္းတယ္။
• ရင္သား အက်ိတ္ျဖစ္တာနည္းတယ္။
• မ-မ်ိဳးဥအိမ္ အက်ိတ္ျဖစ္တာ နည္းတယ္။
• သားအိမ္-ကင္ဆာ နဲ႔ မ်ိဳးဥအိမ္-ကင္ဆာ ျဖစ္တာ နည္းတယ္။
• ေသြးအားနည္းတာ နည္းမယ္။
• ဝက္ျခံျဖစ္တာ နည္းမယ္။
• ရာသီမလာခင္ ျဖစ္တတ္တာေတြ အျဖစ္နည္းမယ္။
• Osteoporosis အရိုးေရာဂါျဖစ္တာ နည္းမယ္။
• ကိုယ္ေမႊးေပါက္တာ နည္းမယ္။
• ဗဂ်ိဳင္းနား ေျခာက္တာ နည္းမယ္။

၁၅။ ပဋိဇီဝေဆးေတြနဲ႔ မတည့္ဘူးဆိုတာ မွန္သလား။
• တီဘီ အတြက္ေပးတဲ့ Rifampin ေဆး တမ်ိဳးထဲကေနသာ ေဆးအာနိသင္နည္းေစတတ္တယ္။ တျခား ပဋိဇီဝေဆးေတြနဲ႔ တြဲေသာက္လို႔ ထူးျခားတာ မရွိပါ။

၁၆။ တျခားဘယ္ေဆးေတြနဲ႔ တြဲေသာက္တာ ထိေရာက္မႈ နည္းေစႏိုင္သလဲ။
• HIV protease inhibitors ေဆးအလိ္ဳ႕၊
• အတက္သက္သာေဆးအခ်ိဳ႕၊
• Griseofulvin ေပြးေပ်ာက္ေဆး၊

၁၇။ ဘယ္ေဆးေတြနဲ႔တြဲေသာက္ရင္ ေဆးအာနိသင္ကို ေလွ်ာ့နည္းေစသလဲ။
• အနာ-အကိုက္သက္သာေဆး Acetaminophen (Tylenol, Parcetamol)
• ေသြးက်ေဆး၊ Cyclopenthiazide (Prothiazide)

၁၈။ ဘယ္ေဆးေတြနဲ႔တြဲေသာက္ရင္ ေဆးအာနိသင္ကို ပိုမ်ားေစႏိုင္သလဲ။
• စိတ္က်ေရာဂါအတြက္ေဆး၊ Imipramine
• ပန္းနာေဆး၊ Theophyline
• စိတ္ျငိမ္ေဆး၊ Benzodiazepam (Valium, Ativan, Librium, Serax, Tranxene, Xanax)

၁၉။ Birth control patch ကိုယ္ဝန္တား ကပ္ခြါေဆးက အႏၲရာယ္ၾကီးတယ္ဆိုတာ ဟုတ္ပါသလား။
• မဟုတ္ပါ။ အေမရိကန္အမ်ိဳးသမီးေတြ သန္းနဲ႔ခ်ီျပီး Ortho Evra လို ကိုယ္ဝန္တား ကပ္ခြါေဆး သံုးေနၾကတယ္။ ၂ဝဝ၂ ကတည္းကစခဲ့ျပီး အတိအက်သံုးတတ္ရင္ ၉၉႕၇% ထိေရာက္တယ္။

၂ဝ။ Low-dose birth control pills ေဟာ္မုန္း ေလွ်ာ့ထည့္တဲ့ေဆးမ်ိဳးက ထိေရာက္ပါသလား။
• စိတ္ခ်ရပါတယ္။ ထိေရာက္ပါတယ္။ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး သက္သာေစအာင္ တီထြင္ထားတာျဖစ္တယ္။

၂၁။ ကိုယ္ဝန္တား ကပ္ခြါးေဆးက လူေကာင္ၾကီး-ငယ္သူေတြကို ဘယ္လိုထူးျခားေစသလဲ။
• လူအရြယ္အစား မေရြး အတူတူ အသံုးက် ထိေရာက္ပါတယ္။ ေပါင္ ၁၉၈ ေပါင္ထက္ မ်ားသူေတြမွာ ထိေရာက္မႈ နည္းတာ ေတြ႔လာရတယ္။ Low-dose oral contraceptives ေဆးအဆေလွ်ာ့ထားတဲ့ စားေဆးလဲ ဒီသေဘာအတိုင္း ျဖစ္တယ္။ အဲလို လူေကာင္ သိပ္ၾကီးမားသူေတြအတြက္ IUCD နည္း သံုးသင့္တယ္။

၂။ Norplant အသစ္ေပၚေနျပီဆို။
• Six rods Norplant system (Implanon) ကိုယ္ဝန္တား ေဆးေခ်ာင္း အေရျပားေအာက္မွာထည့္နည္း ေပၚတာ ၾကာပါျပီ။ ၆ ေခ်ာင္းထည့္တယ္။ အခု Single-rod implant တေခ်ာင္းထဲနည္းေပၚလာျပန္ပါျပီ။ ၉၉% ထိေရာက္တယ္။ ၃ ႏွစ္အထိထားလို႔ရတယ္။

၂၃။  လိင္စိတ္နည္းေစတယ္ဆိုတာ ဟုတ္ပါသလား။
• ေဆးမွန္သမွ် ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးရွိတာခ်ည္းပါဘဲ။ ကိုယ္ဝန္တားေဆးေတြရဲ႕ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြကို ေလ့လာေနၾကတာ အႏွစ္ ၄ဝ ေက်ာ္ရွိသြားပါျပီ။ လိင္စိတ္အေပၚ သက္ေရာက္မႈကိုလဲ ေလ့လာပါတယ္။ လတ္တေလာ ဆန္းစစ္မႈအရ စားေဆး၊ ကပ္ခြါေဆး၊ ေဆးကြင္း၊ ထိုးေဆးေတြ အားလံုးကေန အမ်ားစုေသာ အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ လိင္စိတ္ မနည္းတာ ေတြ႔ရပါတယ္။ က်န္အမ်ိဳးသမီး ၾကီးငယ္ေတြမွာ တခ်ိဳ႕ လိင္စိတ္ နည္းၾကတယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ မ်ားၾကတယ္။ ဘာလို႔ ျဖစ္ၾကရတယ္ဆိုတာ မရွင္းပါ။

၂၄။ ရာသီ ေတာက္ေလွ်ာက္ မဆင္းေအာင္ တားေဆးနဲ႔ လုပ္လို႔ရသလား။
• မွန္မွန္ေသာက္တဲ့သူဆိုရင္ ရတယ္။ Depo-Provera, IUCD, Vaginal ring ေတြကလဲ ရာသီနည္းေစတယ္။ အေမရိကန္သူေတြ ၄၄% ရာသီမဆင္းေအာင္ေနၾကတယ္။ (ဟန္းနီးမြန္း) ထြက္တာ၊ အာကစားျပိဳင္ပြဲဝင္တာ၊ အလုပ္မရႈတ္ခ်င္လို႔၊ ရာသီမလာခင္ ျဖစ္တတ္တာေတြ မျဖစ္ေအာင္လို႔၊ စတဲ့ ဆႏၵေတြေၾကာင့္ တမင္လုပ္ၾကတယ္။

၂၅။ Latex condoms အမ်ားသံုး (ေလးတက္စ္) နဲ႔ လုပ္ထားတဲ့ (ကြန္ဒြမ္) နဲ႔ မတည့္ရင္ ဘယ္ဟာသံုးမလဲ။
• ၂ နည္းရွိတယ္။ (၁) Female condoms အမ်ိဳးသမီးသံုး (ကြန္ဒြမ္) က Polyurethane နဲ႔လုပ္ထားတယ္။ အေသအျခာ သံုးတတ္ရင္ ၉၅% ကာကြယ္ႏိုင္တယ္။ FC Female Condom ေခၚတယ္။ (၂) Polyurethane male condoms ေယာက္်ား (ကြန္ဒြမ္) ကို သံုးႏိုင္တယ္။ Avanti နဲ႔ Trojan Supra ေခၚတယ္။

Dr. တင့္ေဆြ

Pregnancy and Expected due date (EDD) ကေလး ဘယ္ေတာ့ေမြးမလဲ

Expected due date
1.    ဆရာရွင့္ ကြ်န္မ၏ကိုယ္ဝန္ due date 11.9.14 ျဖစ္ပါတယ္။ သို႔ေပမဲ့ ဗိုက္လဲမနာပါ။ ေမြးလဲမေမြးေသးပါ။ ေနာက္တပတ္ထပ္ခ်ိန္းပါသည္။ မိခင္၏ဗိုက္ထဲတြင္ ၾကာေနေသာကေလးတြင္ အသားဝါေရာဂါ ပါလာတတ္ပါသလားရွင့္။ ေနာက္ထပ္ ဘာၿဖစ္တတ္ပါသလဲရွင့္။ စိတ္ပူူလို႔ပါ။ ေနာက္တပတ္ထိ ဗိုက္မနာလ်င္ေရာ မည္သသို႔ျဖစ္နိုင္ပါသလဲရွင့္။ ေက်းဇူးျဳပဳ၍ေျဖၾကားေပးေစလိုပါသည္။
2.    ကုိယ္ဝန္ေဆာင္ အမ်ားစုမွာေပါ့ေနာ္ မိန္းခေလးဆုိရင္ ၁ ပတ္ ေစာေမြးတယ္လို႔ ႀကားပါတယ္။ ဥပမာ ၃၉ ပတ္ မွာေပါ့။ ေယာက္်ားေလးဆုိ ေနာက္က် ေမြးတက္တယ္လို႔ ႀကားပါတယ္။ အဲ့ဒါ ဘာေႀကာင့္လဲဟင္ –

ကိုယ္ဝန္ေဆာင္တိုင္း EDD ဂ်ဴးဒိတ္ထက္ ၁-၂- ပါတ္ေစာ၊ ၁-၂ ပါတ္ေနာက္က်ႏိုင္တယ္။ ကေလးလႈပ္ေနရင္ စိုးရိမ္စရာ မလိုပါ။ အျပဳသေဘာေဆာင္ပါ။ ကေလးတိုင္း ၃ ရက္ကေန ၁၅ ရက္အထိ အသားဝါတယ္။ ဗိုက္နာ၊ အရည္ဆင္း၊ ေသြးဆင္း တခုခုျဖစ္တာနဲ႔ ေမြးမဲ့ေနရာကိုသြားပါ။

• Expected due date (EDD) ခန္႔မွန္းေမြးမဲ့ရက္ သိခ်င္ရင္ ေနာက္ဆံုး ရာသီလာခဲ့တဲ့ လထဲက ပဌမဆံုး ေသြးဆင္းခဲ့တဲ့ Last menstrual period (LMP) ရက္ထဲကို ၉ လ နဲ႔ ၇ ရက္ ေပါင္းထည့္ရတယ္။
• ခန္႔မွန္းရက္သာ ျဖစ္တယ္။ ေရွ႕ ၂ ပါတ္ ေစာေမြးႏိုင္တယ္။ ၂ ပါတ္လဲ ေနာက္က်ႏိုင္တယ္။
• Ultrasound ရိုက္ရင္လဲ တခါရိုက္ရင္ တခါ သေႏၶရဲ႕ အႏု-အရင့္ကို မွန္းေပးမယ္။ ဘယ္ႏွစ္ပါတ္ နဲ႔ ဘယ္ႏွစ္ရက္ရွိျပီလို႔ ေရးၾကတာ မ်ားတယ္။
• ဘယ္လို လုပ္သလဲဆိုေတာ့ ကေလးရဲ႕ ေခါင္းေဘးတိုက္၊ ဗိုက္အဝန္း နဲ႔ ေပါင္ရိုးအရွည္ေတြကို တိုင္းျပီး ကြန္ျပဴတာပါ အညႊန္းကိန္းေတြအရ ပ်မ္းမွ် တြက္ခ်က္ေပးတယ္။
• (အာလ္ထြာေဆာင္း) ရိုက္တဲ့ ေန႔စြဲထဲကေန သေႏၶဘယ္ေလာက္ ရင့္ေနျပီ ဆိုတာကို ႏုတ္လိုက္ရင္ ကိုယ္ဝန္ စရွိခဲ့တဲ့ေန႔ (LMP) ကို သိႏိုင္တယ္။ အဲဒီထဲကို ၉ လ နဲ႔ ၇ ရက္ ေပါင္းရင္ ခန္႔မွန္းေမြးမဲ့ရက္ (EDD) သိလာတယ္။
• (အာလ္ထြာေဆာင္း) (ရီပို႔တ္) ေရးတဲ့ ဆရာဝန္ေတြက ရက္-လ-ႏွစ္လို႔ မေရးၾကတာ ဂြက်တယ္။ Weeks ရက္သတၲပါတ္နဲ႔ Days ရက္ကိုဘဲ ေရးတယ္။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္မွတ္တမ္းမွာ ရက္သတၲပါတ္ကိုသာ ယူတယ္။ Months လ ကိုမယူဘူး။
• ႏုတ္တဲ့အခါ သခၤ်ာေတာ့ သံုးရတယ္။ ရက္-လ-ခုႏွစ္ ကိုက္ေအာင္ ရက္သတၲပါတ္ နဲ႔ ရက္ ကို လဖြဲ႔ယူရတယ္။
• တျခားေနရာမွာ ဘာသံုးသံုး ေမြးလူနာကို သခ်ၤာတြက္ရင္ တလမွာ ၄ ပါတ္၊ တလမွာ ရက္ ၃ဝ ထား တြက္ၾကရတယ္။ ျပကၡဒိန္ကို မၾကည့္ပါနဲ႔။
• ဘယ္နည္းနဲ႔ တြက္တြက္ ကြက္တိေမြးလာတာ နည္းတယ္။

• ယမုန္နာေဆးခန္းေလးမွာ ေမြးျပီးသူ ၂ဝ၄ ေယာက္ထဲမွာ Date of birth (DOB) အတိအက် ေမြးသူ စုစုေပါင္း ၅ ေယာက္ပဲ ရွိတယ္။
• ၁ ရက္ေစာေမြး ၃ ေယာက္ (က်ား = ၁၊ မ = ၂)
• ၁ ရက္ေနာက္က်ေမြး ၈ ေယာက္ ( က်ား = ၃၊ မ = ၅)
• ၂ ရက္ေစာေမြး ၃ ေယာက္ (က်ား = ၁၊ မ = ၂)
• ၂ ရက္ေနာက္က်ေမြး ၁ ေယာက္ (က်ား = ၁)
• ၃ ရက္ေစာေမြး ၂ ေယာက္ (က်ား = ၁၊ မ = ၁)
• ၃ ရက္ေနာက္က်ေမြး ၂ ေယာက္ (က်ား = ၁၊ မ = ၁)
• ၄ ရက္ ေစာေမြး ၁ ေယာက္ (မ = ၁)
• ၄ ရက္ ေနာက္က်ေမြး ၄ ေယာက္ (က်ား = ၃၊ မ = ၁)
• ရက္အတိအက် ေမြးသူ ၅ ေယာက္ (က်ား = ၂၊ မ = ၃)
• ဒီစစ္တမ္းက ေဒလီမွာေနၾကရတဲ့ ျမန္မာႏိုင္ငံသား၊ ၉ဝ% ခ်င္းတိုင္းရင္းသားေတြ ျဖစ္တယ္။ ျမန္မာတႏိုင္ငံလံုးကို အဲလိုစစ္ႏိုင္ရင္ သိပ္စိတ္ဝင္စားဘို႔ေကာင္းတဲ့ အခ်က္အလက္ေတြ သိႏိုင္တယ္။

Ultrasound in Pregnancy for determination of gestational age and assessment of fetal size ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ကို (အာလ္ထြာေဆာင္း) ရိုက္ျပီး ကေလးအသက္နဲ႔ အရြယ္အစား ခန္႔မွန္းျခင္း
(၁) Crown-rump length (CRL) ေခါင္းထိပ္ကေန တင္ပါးစြန္းအထိအရွည္၊
ကိုယ္ဝန္ ၇-၁၃ ပါတ္မွာစတိုင္းလို႔ရတယ္။ တိက်တယ္။ ေနာက္တခါ ထပ္ရိုက္ေပမဲ့ ဒီကိန္ဂဏန္းက မေျပာင္းရဘူး။

(၂) Biparietal diameter (BPD) ေခါင္းေဘးႏွစ္ဘက္အကြာအေဝး၊
ကိုယ္ဝန္ ၁၃ ပါတ္ေနာက္ဆိုရင္ တိုင္းလို႔ရတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ 2.4 cm ရွိေနရာကေန ေမြးခြနီးရင္ 9.5 cm ရွိလာမယ္။ ကေလးေခါင္းအရြယ္အစား မတူတတ္တာမ်ားလို႔ ေမြးမဲ့ရက္တြက္ဘို႔ရာ ဒီဂဏန္းကို သိပ္အားမကိုးထိုက္ဘူး။

(၃) Femur length (FL) ေပါင္ရိုးအရွည္၊
ကေလးေတြက အရပ္ရွည္မွာ မတူတတ္တာမ်ားလို႔ ေမြးမဲ့ရက္တြက္ဘို႔ရာ ဒီဂဏန္းကို သိပ္အားမကိုးထိုက္ဘူး။ ၁၄ ပါတ္မွာ 1.5 cm ရွိရာကေန ေမြးကာနီးရင္ 7.8 cm ရွိလာမယ္။

(၄) Abdominal circumference (AC) ဗိုက္အဝန္း၊
အေရးၾကီးဆံုး ကိန္းဂဏန္းျဖစ္တယ္။ ကေလး အသက္ထက္ အရြယ္အစားနဲ႔ ကိုယ္အေလးခ်ိန္ကို ပိုသိသာတယ္။ ေမြးမဲ့ရက္တြက္တာမွာေတာ့ သိပ္အားမကိုးရဘူး။

ေစာေမြးတဲ့ကိုယ္ဝန္
• ကိုယ္ဝန္ ၂၃ ပါတ္ = ၁၇%
• ကိုယ္ဝန္ ၂၄ ပါတ္ = ၃၉%
• ကိုယ္ဝန္ ၂၅ ပါတ္ = ၅ဝ%
• ကိုယ္ဝန္ ၂၆ ပါတ္ = ၈ဝ%
• ကိုယ္ဝန္ ၂၇ ပါတ္ = ၉ဝ%
• ကိုယ္ဝန္ ၂၈-၃၁ ပါတ္ = ၉ဝ-၉၅%
• ကိုယ္ဝန္ ၃၂-၃၃ ပါတ္ = ၉၅%
• ကိုယ္ဝန္ ၃၄ ပါတ္ေက်ာ္ = ၁ဝဝ% အသက္ရွင္လမ္းရွိသည္။

Dr. တင့္ေဆြ

Genital Herpes လိင္လမ္း ေရယံု

Acyclovir
Genital herpes လိင္လမ္း ေရယံုဆိုတာ လိင္ကတဆင့္ ကူးစက္ေစတဲ့ေရာဂါေတြ အမ်ားၾကီးထဲမွာ ပါတယ္။ ေယာက္်ား-မိန္းမ လိင္အဂၤါေတြ အနီးအနား အေရျပားနဲ႔ (ျမဴးကပ္စ္) အေျမွးပါးေတြမွာ လာျဖစ္တယ္။ (ဗိုင္းရပ္စ္) ေၾကာင့္ ျဖစ္တယ္။ (ဗိုင္းရပ္စ္) ၂ မ်ိဳး ရွိတယ္။
1. Herpes simplex virus type 2 (HSV-2)
2. Herpes simplex virus type 1 (HSV-1)

အမ်ိဳးအစား (၂) က ပိုျဖစ္တယ္။ ပါးစပ္နဲ႔ လိင္အဂၤါေတြက ထြက္တဲ့ အရည္ေတြကေန ေနာက္တေယာက္ကို ကူးစက္တယ္။ (၁) ကေတာ့ ပါးစပ္နားတဝိႈက္မွာသာ ျဖစ္တယ္။ Cold sores လဲေခၚတယ္။ Fever blisters လဲေခၚတယ္။ ဆက္ဆံရာမွာ ပါးစပ္ သံုးမိရာကေန လိင္အဂၤါကို ကူးေစမယ္။ မ်က္စိနဲ႔ ျမင္ရတဲ့ အနာသာမက မျမင္ႏိုင္တာကေနလဲ ကူးေစတယ္။ ပိုးရွိေနေပမဲ့ ေရာဂါလကၡဏာ မျပသူေတြကေနလဲ ကူးလာႏိုင္တယ္။ Genital HSV-2 ကူးစက္ေရာဂါက အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ ပိုးမ်ားတာ ေတြ႔ရတယ္။ ၄ ေယာက္မွာ ၁ ေယာက္ႏွဳန္း။ ေယာက္်ားေတြမွာ ၈ ေယာက္မွာ ၁ ေယာက္ႏွဳန္း။

ေရာဂါလကၡဏာ
• အနာျဖစ္တာပါဘဲ။ တခါတေလ မနာလို႔ သတိေတာင္ မထားမိတတ္ဘူး။ ပုရြက္ဆိပ္ကိုက္သလို၊ ျခင္ကိုက္သလို ထင္တတ္တယ္။ တခ်ိဳ႕ၾက ဆိုးလွတယ္။
• ပိုးဝင္ျပီး ၂ ပတ္ေနရင္ ျဖစ္တာက ဆိုးတယ္။ အနာသာမကဘဲ အစားအေသာက္ပ်က္တာ၊ ကိုယ္ပူတာ၊ မအီမသာျဖစ္တာ၊ ကိုက္ခဲတာေတြပါ ရွိႏိုင္တယ္။
• အနာေလးေတြကလဲ မီးေလာင္ဖုေလးေတြလိုေနမယ္။ နာမယ္၊ ေကာက္ရိုးေရာင္အရည္ ေအာင္းေနမယ္။
• အမ်ိဳးသမီးမွာ Vaginal lips (labia) မအဂၤါႏုတ္ခမ္းသား၊ Vagina ေမြးလမ္းေၾကာင္း၊ Cervix သားအိမ္အဝ၊ Anus စအိုအနား၊ Thighs ေပါင္နဲ႔ Buttocks တင္ပါးေနရာေတြမွာ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• ေယာက္်ားေတြဆိုရင္ Penis လိင္တံ၊ Scrotum ကပ္ပဲ့အိတ္၊ Anus စအိုးအနား၊ Thighs ေပါင္နဲ႔ Buttocks တင္ပါးေတြမွာ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• ေယာက္်ားျဖစ္ျဖစ္ မိန္းမျဖစ္ျဖစ္ Tongue လွ်ာ၊ Mouth ပါးစပ္၊ Eyes မ်က္စိ၊ Gums သြားဖံုး၊ Lips ႏွဳတ္ခမ္း၊ Fingers လက္ေခ်ာင္းနဲ႔ တျခားေနရာေတြမွာလဲ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• အဖုေလးေတြ ေပါက္မထြက္ခင္ ပူေလာင္၊ နာက်င္၊ ယားယံတာခံစားရမယ္။ ေပါက္သြားရင္ေတာ့ အနာ ေသးေသးေလး ျဖစ္လာမယ္။ ၇-၁၄ ရက္ေနမွ ေပ်ာက္မယ္။
• ရွားေတြလဲ ျဖစ္တတ္တယ္။ တက္ေစ့ေရာင္တာ၊ ဆီးေအာင့္တာ၊ ေမြးလမ္းက တခုခုဆင္းတာ။
• အစျဖစ္ျပီးေနာက္ ဆက္ျဖစ္တာက ရက္တိုတယ္။ ရက္ေတြၾကာမွ လာျဖစ္တယ္။ ၾကားထဲမွာ ဗိုင္းရပ္စ္က ပုန္းေနသလိုေနတယ္။
• ျပန္ေပၚတယ္ဆိုတာ လူနာက အားယုတ္ေနခ်ိန္၊ ရာသီေပၚခ်ိန္၊ စိတ္-အလုပ္ရႈတ္ခ်ိန္၊ ထိခိုက္မႈရွိခ်ိန္မ်ိဳးေတြမွာ လာျဖစ္တယ္။
• ပိုးကကိုယ္ထဲမွာ အျမဲရွိေနႏိုင္သြားျပီ။ တခ်ိဳ႕ဆို တႏွစ္တခါဆိုသလို ျပန္ေပၚေနတတ္တယ္။ ေယာက္်ားျဖစ္တာ သက္သာတယ္။

ဗိုင္းရပ္စ္ ရွိေနတာ ေသျခာေအာင္ Culture လုပ္လို႔ရတယ္။ ၂-၃ ရက္ၾကာမယ္။ ပိုးစဝင္ခ်ိန္ကာလမွာသာ ေတြ႔တတ္တယ္။
Blood tests ေသြးစစ္တာလဲ လုပ္လို႔ရတယ္။

ဘယ္လိုကုသလဲ
(ဗိုင္းရပ္စ္) ပိုးကိုေသေစတဲ့ေဆး မရွိပါ။ Antiviral medication ေဆးနဲ႔ေတာ့ သက္သာေစႏိုင္တယ္။ အေပ်ာက္ျမန္ေစမယ္၊ ခံစားရတာေတြ နည္းေစမယ္။ Acyclovir, Famciclovir နဲ႔ Valacyclovir ေဆးေတြကို သံုးပါတယ္။ ျပန္ျဖစ္တတ္သူဆိုရင္ စျဖစ္တာ သိတာနဲ႔ ခ်က္ခ်င္းေဆးေသာက္ပါ။ ေန႔တိုင္းနဲ႔ ၾကာၾကာေသာက္ရတတ္တယ္။

ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ဆိုရင္ ေစာေစာ ေဆးကုထားရင္ ေကာင္းတယ္။ ကေလးဖြါးခ်ိန္ စိုးရိမ္စရာ မလိုေတာ့ဘူး။ ေမြးလမ္းမွာ ေရယံုေပါက္ေနသူကို ဗိုက္ခြဲေမြးတာ ေကာင္းတယ္။ ကေလးကို ကူးစက္ရင္ ဆိုးတာေတြ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။ Meningitis ဦးေႏွာက္ေျမွးေရာင္၊ Encephalitis ဦးေႏွာက္ေရာင္၊ Chronic skin infection နာတာရွည္ အေရျပားနာ၊ Severe developmental delays ဖြံ႔ထြားမႈ ေႏွးလြန္းတာ နဲ႔ Death အသက္ဆံုးပါးတဲ့အထိ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။

ေဆးေတြ
1. Acyclovir (Zovirax) ေဆးက Capsules 200 mg, Tablets 400 and 800 mg, Suspension 200 mg/5 ml, Injection 50 mg/ml, Powder for injection 500 and 1000 mg နဲ႔ Ointment 5% လာတယ္။ အစာနဲ႔ နီးနီး ေဝးေဝး ေသာက္ႏိုင္တယ္။ လူၾကီး 200-800 mg ကို ၄ နာရီတခါ ေသာက္ရတယ္။ ေသြးေၾကာထဲ ထိုးရင္ 5-10 mg/kg တေန႔ ၃ ၾကိမ္၊ ၇ ရက္ထိုးရတယ္။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္နဲ႔ ႏို႔တိုက္ခ်ိန္ေတြအတြက္ သုေတသန လုပ္တာ မျပည့္စံုေသးပါ။
2. Famciclovir (Famvir) ေဆးက Tablets 125, 250, 500 mg လာတယ္။ အစာနဲ႔ နီးနီးေဝးေဝး ေသာက္ပါ။ လူၾကီး တခါေသာက္ 1,000 mg တေန႔ ၂ ၾကိမ္၊ ျပန္ျဖစ္သူဆိုရင္ တေန႔ 1,500 mg တခါထဲေသာက္ပါ။ ေနာက္ျပီး တခါေသာက္ 250 mg တေန႔ ၂ ၾကိမ္ ၁ ႏွစ္အထိ ေသာက္ပါ။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္နဲ႔ ႏို႔တိုက္ခ်ိန္ေတြ အတြက္ သုေတသန မျပည့္စံုေသးပါ။
3. Valacyclovir (Valtrex) ေဆးက Caplets 500 mg လာတယ္။ အစာနဲ႔ နီးနီးေဝးေဝး ေသာက္ႏိုင္တယ္။ လူၾကီး စျဖစ္စသိရင္ တခါေသာက္ 1 gm တေန႔ ၃ ၾကိမ္၊ ၇ ရက္ ေသာက္ပါ။ အနာျဖစ္မွဆိုရင္ 1 gm တေန႔ ၂ ၾကိမ္၊ ၁ဝ ရက္ ေသာက္ပါ။ ျပန္ျဖစ္သူဆိုရင္ 500 mg တေန႔ ၂ ၾကိမ္၊ ၅ ရက္ ေသာက္ပါ။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္နဲ႔ ႏို႔တိုက္ခ်ိန္ေတြ အတြက္ သုေတသနလုပ္တာ မျပည့္စံုေသးပါ။

ေဆးေတြက ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး တခုနဲ႔တခုဆင္းတယ္။ အားယုတ္မယ္၊ ေခါင္းကိုက္မယ္၊ ပ်ိဳ႕ခ်င္-အန္ခ်င္မယ္၊ အနီျပင္ ထြက္မယ္၊ ရွားရွားပါးပါး တက္မယ္၊ လက္တံုမယ္၊ ဝမ္းပ်က္မယ္၊ စိတ္ရႈတ္ေထြးမယ္၊ ေသြးအားနည္းမယ္၊ ၾကြက္သားေတြ နာမယ္။

Home care အိမ္မွာတင္လုပ္သင့္တာေတြရွိတယ္။
• ႏိုင္လြန္စတဲ့ (ေကာ္တြန္) မဟုတ္တဲ့ အဝတ္အစားေတြ မဝတ္ပါနဲ႔။
• ဆပ္ျပာသံုး ေရေဆးတာ လုပ္ေပးပါ။
• ေရေႏြးနဲ႔ခ်ိဳးရင္ နာတာ သက္သာေစမယ္။
• ဗက္တီးရီးယားပို ထပ္ဝင္ရင္ ပိုးေသေဆးေသာက္ပါ။
• လိင္လမ္းမွာ ေလာေလာလတ္လတ္ ေရယံုရွိေနသူကို အေဖၚမွာ HIV ရွိေနရင္ ကူစက္ဘို႔ ပိုမ်ားေစတယ္။

Prevention ကာကြယ္ဘို႔ဆိုရင္
• လိင္ဆက္ဆံတာ ေရွာင္ပါ။ ပါးစပ္သံုးနည္း အပါအဝင္ ျဖစ္တယ္။
• သိပ္တိက်ခ်င္ရင္ ေရယံုမရွိတာ ေသျခာသူနဲ႔သာ ေပါင္းဖက္သင့္၊ အိမ္ေထာင္ျပဳသင့္တယ္။
• Condoms (ကြန္ဒြမ္) သံုးတာဟာ ရွိသမွ်နည္းေတြထဲမွာ အသင့္ေတာ္ဆံုး ျဖစ္တယ္။
• Vaccines ကာကြယ္ေဆးေတြက စမ္းသပ္မႈအဆင့္ေတြမွာသာ ရွိပါေသးတယ္။

• Herpes virus type 1 နဲ႔ 2 ကေန ကူးစက္တယ္။ အေမရိကားက လူလတ္-လူၾကီးေတြထဲမွာ ၂၂% Type 2 Herpes ျဖစ္ေနၾကရတယ္။
• ျဗိတိန္မွာလဲ လိင္နဲ႔ဆိုင္တာ ကုသေပးရသူေတြထဲက ၂၃% မွာ ေတြ႔ရတယ္။ အဲဒီမွာဘဲ ေသြးလွဴသူေတြထဲက ၇႕၆% မွာ ေတြ႔ရတယ္။ လိင္လမ္းနဲ႔ မဆိုင္တဲ့ ပါးစပ္ေဘးမွာ ျဖစ္တာကလဲ Type 2 Herpes ျဖစ္တယ္။
• ျပန္ျပန္ျဖစ္ႏိုင္တယ္။ လိင္လမ္းမွာ ေရာဂါရွိေနသူကေန ေမြးစကေလးကို ကူးမယ္။ ကိုယ္ခံအား နည္းေနသူေတြမွာ ထပ္ပိုး ဗက္တီးရီးယား ဝင္တာ ျဖစ္လာႏိုင္တယ္။ HIV ဝင္လာႏိုင္တယ္။
• ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ ၂၅% ကေန Aseptic meningitis ဦးေႏွာက္ေျမွး ေရာင္တယ္။ ဆီး မသြားႏိုင္တာ ေတြ႔ရတယ္။
• ျပန္ျဖစ္ေနသူေတြကို Antiviral ေဆးေပးတာ ထိေရာက္တယ္။ စျဖစ္သူကို Antiviral ေဆးေပးတာ ေပးရင္လဲ ျမန္ျမန္သက္သာတယ္။ HIV ရွိေနသူေတြကို Antiviral ေဆးေပးတာ မသိသာဘူး။

Dr. တင့္ေဆြ

Herpes Simplex ရိုးရိုး ေရယံု

Herpes Simplex
ေရယံုဆိုတာ Virus Infections ဗိုင္းရပ္စ္ ကေနျဖစ္တယ္။ ျပန္ျပန္ျဖစ္တတ္တယ္။ ေနရာ အေတာ္မ်ားမ်ားမွာျဖစ္တယ္။ ပါးစပ္၊ ႏုပ္ခမ္း၊ အေရျပား၊ မ်က္စိ၊ လိင္လမ္းေၾကာင္းေတြမွာ ျဖစ္တယ္။ Cold sores လို႔လဲ ေခၚတယ္။

အနာနဲ႔ျဖစ္ျဖစ္ အနာမဟုတ္တဲ့ေနရာျဖစ္ျဖစ္နဲ႔ တိုက္ရိုက္ထိေတြ႔မႈကေန ကူးစက္တယ္။ အနာက မီးေလာင္ဖုေလးေတြလို ေနမယ္။ ကိုယ္ပူတာ၊ ေနထိုင္မေကာင္းတာေတြပါ ခံစားရတတ္တယ္။ ဗိုင္းရပ္စ္ကေနျဖစ္တာမို႔ ႏိုင္တဲ့ေဆးဆိုတာ မရွိပါ။ သက္သာေစမဲ့ ေဆးေတြသာ ရွိတယ္။

Herpes simplex virus (HSV) အမ်ိဳးအစား ၂ မ်ိဳးရွိတယ္။ HSV-1 နဲ႔ HSV-2 ျဖစ္ၾကတယ္။
(၁) HSV-1 ဗိုင္းရပ္စ္ကေန Herpes labialis ပါးစပ္၊ ႏုပ္ခမ္း၊ Herpes simplex အေရျပားနဲ႔ Herpes keratitis မ်က္ၾကည္လႊာေတြမွာ ျဖစ္ေစတယ္။
(၂) HSV-2 အမ်ိဳးအစားဟာ genital herpes လိင္လမ္းေၾကာင္းမွာ ျဖစ္ေစတယ္။ ဒါေပမဲ့ အဲလို အတိအက်ေတာ့ ကံေသကမၼ ေျပာမရဘူး။ Blisters အနာေပ်ာက္ေပမဲ့ ဗိုင္းရပ္စ္က Nerve cells (Ganglia) အာရံုေၾကာထဲမွာ က်န္ေနေသးမယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ ျပန္ျပန္ျဖစ္ေစတယ္။ အေရျပားနဲ႔ အေရျပားႏုလႊာထဲမွာလဲ ပိုးကက်န္ေနႏိုင္တယ္။ အေၾကာင္းတခုခုေၾကာင့္ ကိုယ္ပူခ်ိန္၊ ရာသီလာခ်ိန္၊ စိတ္ဖိအားမ်ားခ်ိန္၊ ကိုယ္ခံအား က်ေနခ်ိန္ေတြမွာ ေရာဂါျပန္ေပၚတတ္တယ္။

– Oral Infection ပါးစပ္မွာျဖစ္တာကို ေဆးစာနဲ႔ Herpetic gingivostomatitis ေခၚတယ္။
– Genital Infection လိင္လမ္းမွာျဖစ္တာ ပိုဆိုးႏိုင္တယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ သိပ္မခံစားရဘူး။
– ဗက္တီးရီးယားပါ ထပ္ဆင့္ဝင္ႏိုင္တယ္ အနံ႔ဆိုးတဲ့အရည္ ထြက္မယ္။
– ကိုယ္ခံအား နည္းေနသူေတြမွာ ျဖစ္ရင္ အနာက ပိုပိုၾကီးလာမယ္။ ေပ်ာက္ဘို႔ ၾကာတယ္။ ကိုယ္ထဲအထိ ေရာဂါေရာက္ႏိုင္တယ္။ အစာျမိဳျပြန္ နဲ႔ အဆုပ္၊ အူမၾကီးအထိေရာက္ႏိုင္တယ္။
– HSV-1 ပိုးကေန Cornea မ်က္ၾကည္လႊာမွာျဖစ္ရင္ မ်က္စိနာမယ္။ Herpes simplex keratitis ေခၚတယ္။ အျမင္ထိခိုက္ေစမယ္။ အလင္းေရာင္ကိုမၾကည့္ႏိုင္ဘူး။ ေဆးမကုဘဲထားရင္ အျပင္တိမ္ျဖစ္ျပီး Corneal transplantation မ်က္ၾကည္လႊာလဲတာ လုပ္ရမယ္။
– HSV ပိုးေၾကာင့္ ဦးေႏွာက္မွာျဖစ္ရင္ Herpes encephalitis ေခၚတယ္။ ကိုယ္ပူမယ္၊ စိတ္မၾကည္မလင္ျဖစ္မယ္၊ တက္မယ္၊ ေသႏိုင္တယ္။
– ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ မိခင္ေလာင္းကေန သူ႔ကေလးကို ကူးေစႏိုင္တယ္။ Neonatal herpes ျဖစ္ေစတယ္။ ေမြးလမ္းေၾကာင္းအနားမွာ ေရယံုျဖစ္ေနရင္ ေမြးဖြါးေနတံုးမွာ ကူးေစတာျဖစ္တယ္။ မေမြးခင္ကေလးဆီကူးတယ္ဆိုတာ အလြန္ရွားတယ္။

ဗိုင္းရပ္စ္ကို မေသေစႏိုင္ေပမဲ့ ေရာဂါကို ဘယ္လိုသက္သာေအာင္လုပ္မလဲ။
– Antiviral Drugs ေဆးဆိုတာမရွိေသးပါ။ ျပန္ျဖစ္ေနသူေတြကိုေတာ့ Acyclovir, Valacyclovir, Famciclovir စားေဆးေတြက သက္သာရာ ရေစႏိုင္တယ္။ ေစာေစာေဆးေပးတာ ပိုသက္သာေစတယ္။
– Penciclovir cream လိမ္းေဆးကို ေန႔ခင္းမွာ ၂ နာရီတခါ လိမ္းသင့္တယ္။
– Docosanol ေဆးပါတဲ့ Creams လိမ္းေဆးကို တေန႔ ၅ ခါလိမ္းတာလဲ သက္သာေစမယ္။
ဆိုးဝါးတဲ့ Herpes encephalitis ဦးေႏွာက္ နဲ႔ ေမြးစကေလးေတြအတြက္ Acyclovir ေဆးကို IV ေသြးျပန္ေၾကာထဲ ထိုးေပးရမယ္။
– Herpes simplex keratitis မ်က္စိျဖစ္တာဆိုရင္ Trifluridine eye drops မ်က္စဥ္းခပ္ရမယ္။ ေဆးေတြအျပင္ အနာေနရာကို သန္႔ရွင္းေစတာ လုပ္ရမယ္။ နာတာအတြက္ ေရခဲတင္ႏိုင္တယ္။
– Topical anesthetics (Tetracaine cream or Benzocaine ointment) နာတာသက္သာေစတဲ ထံုေဆးလဲ သံုးႏိုင္တယ္။ ပါးစပ္မွာ ျဖစ္တဲ့အနာ နာရင္ Lidocaine သံုးႏိုင္တယ္။ မ်ိဳမခ်ရဘူး။
– Pain relievers နာတာသက္သာေစတဲ့ စားေဆးေတြလဲ သံုးႏိုင္တယ္။

ေနာက္ထပ္ မျဖစ္ေအာင္ ေရယံုျဖစ္ေစတယ္လို႔ ထင္တဲ့ အေလ့အထ နဲ႔ အစားအေသာက္ ေရွာင္သင့္တယ္။ ႏႈပ္ခမ္း အနာရွိသူနဲ႔ ပါးစပ္သံုး နမ္းတာ မလုပ္ရ၊ လိင္လမ္းျဖစ္သူနဲ႔ လိင္ဆက္ဆံတာ ေရွာင္ပါ။ လက္ပြန္းတတည္း မေနပါနဲ႔။

Acyclovir
•    Acyclovir ေဆးကေန ဗိုင္းရပ္စ္ကိုမေသေစပါ။ ဒါေပမဲ့တိုးပြါးလာမွာကိုတားေပးပါမယ္။ ေရာဂါလကၡဏာကိုလဲ သက္သာေစမယ္။ Genital herpes လိင္လမ္းေရယံု၊ Cold sores နႈပ္ခမ္းေရယံု၊ Shingles ရွင္ဂဲလ္ နဲ႔ Chicken pox ေရေက်ာက္ေရာဂါေတြကို ေပးတယ္။
•    ဗိုင္းရပ္စ္ေၾကာင့္ျဖစ္တဲ့ Common cold အေအးမိတာနဲ႔ Flu တုပ္ေကြးကိုေတာ့ မေပးပါ။
•    ေရာဂါလကၡဏာေတြျဖစ္တဲ့ နာတာ၊ ပူေလာင္တာ၊ က်င္တာနဲ႔ အပူဖူးေပါက္တာေတြ စျဖစ္ကတည္းက ေဆးစေသာက္ရမယ္။ ေဆးေသာက္ေနခ်ိန္မွာလဲ သူမ်ားကိုကူးစက္ႏိုင္တာသတိထားပါ။ အနာေနရာကို မထိေစပါနဲ႔။ မ်က္စိနဲ႔မထိပါေစနဲ႔။ လက္ကိုမၾကာခဏေဆးေၾကာပါ။
•    ဒီေဆးကို ကိုယ္ဝန္အတြက္ FDA pregnancy category B လို႔သတ္မွတ္ထားလို႔ အက်ိဳးကပိုတာဆိုရင္ ေပးႏိုင္တယ္။
•    ေဆးကို အစာနဲ႔နီးရင္ပိုသင့္တယ္။ အစာမရွိလဲ ေသာက္ႏိုင္ပါတယ္။
•    အနာေနရာကို ေျခာက္ေသြ႔ေနေစပါ။ အဝတ္အစား တင္းက်ပ္မေနေစပါနဲ႔။
•    Genital herpes လိင္လမ္းေရယံုျဖစ္ေနခ်ိန္မွာ အတူမေနပါနဲ႔။ (ကြန္ဒြမ္) သံုးလို႔ေတာ့ရပါတယ္။
•    ဆီးနည္းလာရင္ သတိထားပါ။ ေရေသာက္မနည္းေစပါနဲ႔။
•    ေဆးေသာက္ေနခ်ိန္မွာ ေသြးထြက္လြယ္တတ္တယ္။ အားယုတ္တာခံစားရႏိုင္တယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ ပ်ိဳ႕-အန္တတ္တယ္။ ဝမ္းေလ်ာႏိုင္တယ္။ အစားပ်က္၊ ဗိုက္ေအာင့္တတ္တယ္။ ေခါင္းကိုက္၊ ေျခလက္ေရာင္ႏိုင္တယ္။

ေဆးဘယ္လိုေပးမလဲ
•    Herpes Simplex ရိုးရိုးေရယံု = Acyclovir 200 mg တေန႔ ၅ ၾကိမ္၊ ၅-၁ဝ ရက္။ ျပန္ျဖစ္ရင္ 400mg တေန႔ ၃ ၾကိမ္၊ ၇-၁ဝ ရက္။ ပိုးကိုႏွိမ္ထားဘို႔အတြက္ Acyclovir 200 mg တေန႔ ၁-၂ ၾကိမ္၊ ရက္အၾကာၾကီးေသာက္ပါ။
•    Shingles (Herpes Zoster) အပူေလာင္သလိုအဖူးေတြအမ်ားၾကီး ကိုယ္ခႏၶာမွာျဖစ္တာ = Acyclovir 800mg တေန႔ ၅ ၾကိမ္၊ ၇-၁ဝ ရက္။
•    Chickenpox (Varicella Zoster) ေရေက်ာက္ = Acyclovir 800 mg  တေန႔ ၄ ၾကိမ္၊ ၅ ရက္။

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ

Throat cancer (Larynx cancer) လည္ေခ်ာင္း ကင္ဆာ

Throat cancer
1.    ဆရာ ကြ်န္ေတာ့အေဖ လည္ေခ်ာင္းကင္ဆာျဖစ္ေနတယ္။ ဗိုက္လည္းပိုက္ထည့္ထားတယ္။ အသက္က ၈၇နစ္ပါ။ ဓါတ္ကင္သင့္ မကင္သင့္ အၾကံေပးပါ။ ေမ်ာ္လင့္ခ်က္ ဘယ္ေလာက္ရိွပါသလဲ သိပါရေစ ဆရာ။ ေက်းဇူးပါ။

2.    သမီးရဲ႕ အေဖ (၅၆ ႏွစ္) မွာ အသံဝင္ေနသည္မွာ ၈ လ ၉လ ၾကာေနပါသည္။ ယခုလ ၈-၃-၁၂ ရက္တြင္ နား-ႏွာေခါင္း-လည္ေခ်ာင္း ဆရာဝန္ႏွင့္ျပသျပီး အသံျပြန္ေနရာသုိ႔ မွန္ေျပာင္းျဖင့္ ၾကည့္ပါသည္။ အသံျပြန္ ၂ ေခ်ာင္းတြင္ ၁ ေခ်ာင္းမွာ အဖုေလးမ်ား ျဖစ္ေနပါသည္ဟုေျပာျပီး ျဖတ္ပစ္လွ်င္ ျပန္ျပီး အသံထြက္ႏုိင္ပါသည္ဟု ေျပာပါသည္။ ၁ဝ-၃- ၁၂ ခြဲစိတ္ျပီး အသားစယူခဲ့ပါသည္။ တတ္ႏုိင္သေလာက္ အဖုေလးမ်ားကုိလည္း ခြဲစိတ္ေပးခဲ့သည္ဟု ေျပာပါသည္။ အသားစအေျဖမွာ ကင္ဆာ ျဖစ္ေနသည္ဟုေျပာျပီး ခြဲစိတ္ျခင္း သုိ႔ ဓါတ္ကင္လွ်င္ ၉၅ % ေပ်ာက္ကင္းႏုိင္သည္ဟု ေျပာပါသည္။ ၄င္းေနာက္ ဓါတ္ေရာင္ျခည္ ပါရဂူထံသုိ႔ ညြန္ပါသည္။ ဓါတ္ေရာင္ျခည္ဌာနတြင္ ၁၆-၃-၁၂ တြင္ျပသျပီး (႕႕႕႕႕) တြင္ ဓါတ္ကင္ႏုိင္ရန္ စာရင္ေးပးထားရန္ႏွင့္ ေပးသည့္ ရက္ေဝးပါက ေဆးသြင္းထားမည္ဟုေျပာပါသည္။ ဓါတ္ကင္ရန္ ေပးသည့္ ေန႔စြဲမွာ ေမလ ၁၇ ရက္ေန႔ျဖစ္ပါသည္။ ဓါတ္ကင္ျခင္းႏွင့္ ေဆးသြင္းျခင္း သေဘာတရားမ်ားကုိ သိရွိလုိပါသည္။ အိမ္နားပတ္ဝန္းက်င္မွ အန္တီတေယာက္မွာ ႏွာေခါင္းတြင္ စပ်စ္သီးေသြးခုိင္ျဖစ္ျပီး ခြဲစိတ္ျပီးမွ ကင္ဆာ ေတြ႔ရွိေသာေၾကာင့္ ဓါတ္ကင္ထားျပီးသူ ျဖစ္ပါသည္။ သိရွိျပီး တပတ္ၾကာေလာက္တြင္ ဓါတ္ကင္ႏုိင္ခဲ့သူ ျဖစ္ပါသည္။ သူမမွာေသြးသြင္းျခင္း လုံးဝ မျပဳလုပ္ခဲ့ရပါ။ ေဆးသြင္းျခင္းမွာ ေတာ္ေတာ္ေလး ခံစားရမႈမ်ားရွိသည္ဟုလည္း သိရွိရပါသည္။ အေဖ့အတြက္ စိတ္ပူမိေသာေၾကာင့္ ေဆးသြင္းျခင္း ဓါတ္ကင္ျခင္းအေၾကာင္းႏွင့္ ခံစားရမႈမ်ား ေဆာင္ရင္ေရွာင္ရန္မ်ားကုိ သိရွိလုိပါသည္ရွင့္။

Larynx (ေလးရင့္စ္) ကို Voice box အသံအိုးလို႔ေခၚတယ္။ Trachea လည္ပင္းအလည္က ေလျပြန္ၾကီးအထက္မွာ ရွိတယ္။ ဒီပင္ဆာက အမ်ားအားျဖင့္ အသက္ ၅၅ ႏွစ္ေက်ာ္မွျဖစ္တာ မ်ားတယ္။ ေဆးလိပ္ျဖတ္တာ အက်ိဳးမ်ားေစတယ္။ Painless hoarseness နာလဲမနာဘဲ အသံၾသလာတာက ပဌမဆံုးလကၡဏာ ျဖစ္တတ္တယ္။ Laryngoscope ကရိယာနဲ႔ ၾကည့္ျပီး စစ္ေဆးတယ္။ ကင္ဆာ ေနရာ၊ အရြယ္အစား၊ လူနာအသက္-က်န္းမာေရးအေျခအေနေတြ ၾကည့္ျပီး ကုသနည္း ေရြးရတယ္။ Radiation therapy ဓါတ္ကင္နည္းနဲ႔ Surgery ခြဲစိတ္နည္းကို အမ်ားဆံုး လုပ္တယ္။ ေနာက္ပိုင္း ေရာက္ေနရင္ Chemotherapy ေဆးေပးနည္းလဲ သံုးပါတယ္။

အသံအိုးက ၂ လကၼေလာက္က်ယ္တယ္။ Vocal cords ေခၚတဲ့ အသံျဖစ္ေစတဲ့ အရြတ္အေခ်ာင္း ၂ ခုရွိတယ္။ ေယာက္်ားေတြမွာသာ သိသာတဲ့ Adam’s apple (အဒမ္) ရဲ႕ ပန္းသီးလို႔ ေခၚၾကတဲ့ အရိုးႏုအဂၤါက သူ႔ေရွ႕မွာေနတယ္။ Larynx ကို Supraglottis အေပၚပိုင္း၊ Vocal cords ရွိေနတဲ့ Glottis အလည္ပိုင္း နဲ႔ Subglottis ေအာက္ပိုင္း ခြဲျခား ေလ့လာတယ္။ စကားေျပာရင္၊ မ်ိဳခ်ရင္၊ အသက္ရွဴရင္ Larynx ကို အဖြင့္-အပိတ္လုပ္ေတယ္။ စကားေျပာခ်ိန္မွာ Vocal cords ေတြက တင္းလာျပီး တခုနဲ႔တခု နီးကပ္လာတယ္။ အဆုပ္ထဲကေလကေန တုန္ခါမႈ ျဖစ္ေစတယ္။ အသံထြက္လာမယ္။ လွ်ာ၊ ႏႈတ္ခမ္း နဲ႔ သြားေတြေၾကာင့္ စကားေျပာတာ ျဖစ္ေစတယ္။

• Larynx Tumors အက်ိတ္ျဖစ္တိုင္း ကင္ဆာ မဟုတ္ပါ။ Malignant tumors ကသာ ကင္ဆာျဖစ္တယ္။
• Benign tumors ကင္ဆာမဟုတ္တာေတြက Polyps အသီး နဲ႔ Nodules အက်ိတ္ေလးေတြျဖစ္တယ္။ ခြဲထုတ္လိုက္ရင္ ျပန္ျဖစ္မလာဘူး။ အသက္ကို ရန္မရွာပါ။ ေဘးမျပန္႔ဘူး။
• Laryngeal cancer cells ကင္ဆာဆဲလ္ေတြကေတာ့ ျဖစ္တဲ့ေနရာသာမက ေရာက္ကုန္ၾကတယ္။ Lymph vessels ေသြးျပန္ရည္ျပြန္ေလးေတြကေန ေဘးတားက တက္ေစ့ေတြဆီ ေရာက္မယ္။ ေသြးေၾကာကတဆင့္ အဆုပ္၊ အရိုးနဲ႔ အသဲဆီေရာက္မယ္။

Symptoms ေရာဂါလကၡဏာေတြက ကင္ဆာျဖစ္ရာေနရာနဲ႔ အရြယ္အစားအေပၚမွာ မူတည္တယ္။
• ရက္ ၃ ပါတ္မက အသံေျပာင္းတာ၊ အသံၾသတာ၊
• ရက္ ၆ ပါတ္မက လည္ေခ်ာင္းနာတာ၊
• ရက္ ၆ ပါတ္မက အမ်ိဳရခက္တာ၊
• လည္ပင္းမွာ အက်ိတ္စမ္းေတြ႔တာ။
တျခားလကၡဏာေတြ
• အသက္ရွဴခက္၊
• ေခ်ာင္းဆိုး၊
• နားကိုက္။

Diagnosis ေရာဂါေသျခာေအာင္ ဆရာဝန္ကေမးျမန္းတာ၊ စမ္းသပ္တာေတြအျပင္ စစ္ေဆးတာေတြလုပ္မယ္။
• Indirect laryngoscopy သြယ္ဝိႈက္ၾကည့္ကရိယာ၊
• Direct laryngoscopy တိုက္ရိုက္ၾကည့္ကရိယာ၊ (အေျပာ့ + အမာ)၊
• Biopsy အသားစျဖတ္ယူ စစ္ေဆးတာေတြ လုပ္တယ္။

Staging အဆင့္သတ္မွတ္ခ်က္လုပ္ဘို႔ရာ
• Chest x-ray ဓါတ္မွန္၊
• CT scan (စီ-တီ-စကင္) နဲ႔
• MRI ေတြရိုက္မယ္။

အဆင့္ခြဲျခားျခင္း
• Stage 0, I, or II ေသးမယ္၊ တက္ေစ့ေတြမွာ ကင္ဆာဆဲလ္ မရွိသေလာက္သာေတြ႔မယ္။
• Stage III or IV အနီးအနားပြါးေနမယ္။ တက္ေစ့ေတြဆီေရာက္မယ္။ တျခားေနရာေတြ ေရာက္မယ္။ ေဘး မေရာက္ေသးေပမဲ့ Vocal cords ကို အလုပ္ မလုပ္ႏိုင္ေအာင္ ျဖစ္ေနတယ္။

Treatment ဘယ္နည္းေတြနဲ႔ကုသမလဲ
ေစာေသးတာကို ခြဲစိတ္နည္း ဒါမွမဟုတ္ ဓါတ္ကင္နည္းသံုးတယ္။ ေနာက္က်တာကို နည္းေတြေရာသံုးမယ္။

• Surgery ခြဲစိတ္နည္း အမ်ားဆံုးလုပ္ရတယ္။
Scalpel ဓါး ျဖစ္ျဖစ္ Laser ေလဆာနည္းျဖစ္ျဖစ္ သံုးတယ္။ တစိတပိုင္းျဖစ္ျဖစ္ တခုလံုးျဖစ္ျဖစ္ ထုတ္ရတယ္။ တက္ေစ့ေတြပါ ထုတ္ရတတ္တယ္။ အနာက်က္ေအာင္ ေစာင့္ရတယ္။ အစမွာ နာမယ္။ အေနရခက္မယ္။ ေဆးေပးရင္ သက္သာမယ္။ ခြဲစိတ္ရလို႔ မ်ိဳတာ၊ စားတာ၊ စကားေျပာတာေတြေျပာင္းသြားႏိုင္တယ္။

Reconstructive or plastic surgery နည္းေတြနဲ႔ ျပဳျပင္တာ လိုခ်င္လိုႏိုင္တယ္။ တခါတည္းလုပ္တာလဲ ရွိတယ္။ Stoma ေခၚတဲ့ ေလလမ္းသစ္လုပ္ေပးတာလဲ ရွိတယ္။ Trach tube ပိုက္ေလးထည့္ေပးထားမယ္။ တခ်ိဳ႕က ဒါကို ေနာက္ပိုင္း ျပန္ျဖဳတ္ႏိုင္တယ္။ အကုန္ထုတ္ရသူေတြက ရာသက္ပန္ တပ္ထားရမယ္။

• Radiation Therapy ဓါတ္ကင္နည္း High-energy rays အျပင္းစားသံုးတယ္။ ကင္ဆာ-ဆဲလ္ေတြကိုေသေစမယ္။ ကင္ဆာ ဘယ္အဆင့္ျဖစ္ျဖစ္ သံုးႏိုင္တယ္။ ေသးေသးေလးျဖစ္တာကို မခြဲဘဲ လုပ္တာလဲရွိတယ္။ တခ်ို႕ကို ခြဲျပီးမွလုပ္တယ္။ တပါတ္ ၅ ခါလုပ္တာမ်ားတယ္။ လနဲ႔ၾကာမယ္။ ဓါတ္ကင္နည္း ရဲ႕ ေဘးထြက္-ဆိုးက်ိဳးေတြရွိတယ္။

• အမ်ိဳရခက္မယ္။
• အသံေျပာင္းမယ္။
• အေရျပားေျပာင္းလဲမယ္။
• လည္ပင္းၾကီးနဲ႔ဆိုငတာေတြ ေျပာင္းလဲမယ္။ Thyroid hormone နည္းေစမယ္။ Thyroid hormone pills ေဆးေပးမယ္။
• အားယုတ္မယ္။
• လူကပိန္မယ္။

• Chemotherapy ကင္ဆာေဆးေပးနည္း အေၾကာထဲထိုးေပးတာမ်ားတယ္။ ဓါတ္ကင္နည္းနဲ႔ တြဲတာလဲ ရွိမယ္။ ေဘးထြက္-ဆိုးက်ိဳးေတြက ေပးတဲ့ေဆးအေပၚ မူတည္တယ္။ ေသြးျဖဴဥေတြ ပ်က္စီးလို႔ ေရာဂါဝင္လြယ္ႏိုင္တယ္။ ေသြးယုိလြယ္မယ္။ အားယုတ္မယ္။ ဆံပင္ကြ်တ္မယ္။ ေနာင္မွာျပန္ေပါက္မယ္။ အေရာင္နဲ႔ပံုစံေျပာင္းသြားႏိုင္တယ္။ အစားပ်က္မယ္၊ ပ်ိဳ႕-အန္ခ်င္မယ္၊ ဝမ္းပ်က္မယ္၊ ပါးစပ္အနာ ေပါက္မယ္။ အရသာပ်က္မယ္။ တခ်ိဳ႕ေဆးေတြက ေျခလက္ထံုမယ္။

• Targeted Therapy ပစ္မွတ္ထားကုသနည္း ဓါတ္ကင္တာနဲ႔ တြဲတတ္တယ္။ Cetuximab (Erbitux) ေဆးေပးတာ ပဌမဆံုးျဖစ္တယ္။

• Second Opinion ကင္ဆာေဆးကုဘို႔ရာ ဒုတိယ ပညာရွင္အၾကံဥာဏ္ယူႏိုင္တယ္။
• Nutrition အစားအစာ (ကယ္လိုရီ)၊ (ပရိုတင္း)၊ ဗီတာမင္၊ ဓါတ္ဆားေတြ မွ်တ၊ လံုေလာက္ပါေစ။
• အျမိဳရခက္တာအတြက္ Feeding tube ပိုက္သံုးႏိုင္တယ္။
• Rehabilitation နလံထတဲ့ေနာက္မွာ Speech therapy စကားေျပာ ေလ့က်င္ခန္းလုပ္ရမယ္။
• Follow-Up Care ေနာက္ဆက္လက္ေဆးစစ္ျခင္း ဥပမာ ပဌမႏွစ္အတြင္း ၂ လတခါ။

ဒီမွာေနခဲ့တဲ့ မိတ္ေဆြတေယာက္ ဒီမွာတင္ ဒီေရာဂါအတြက္ ေဆးကုရတယ္။ ေဆးလိပ္နဲ႔ အရက္ အေတာ္ေသာက္ခဲ့သူဘဲ။ အခု တျခားႏိုင္ငံေရာက္သြားျပီး၊ သူ႔ အသံကို ေရဒီယိုကေန အေမး-အေျဖေတြထဲက ၾကားေနရတယ္။ သူ႔အသံက ပိုပုိေကာင္းလာတယ္။

Dr. တင့္ေဆြ

Libido ဟိုစိတ္-ဒီစိတ္

Libido
Libido ဆိုတာ လိင္ဆက္ဆံလိုစိတ္ကို ေခၚတယ္။ လိင္စိတ္ ျဖစ္ေပၚမႈဆိုတာ ရႈတ္ေထြးတယ္။ ႏူးညံ့တယ္၊ စိတ္လႈတ္ရွားမႈ၊ စိတ္အေျခအေန၊ ရုပ္၊ ကိုးကြယ္-သက္ဝင္-ယံုၾကည္မႈ စတာေတြဟာ မွ်တ-မွန္ကန္-ေကာင္းမြန္ေနဘို႔ လိုတယ္။ ဖို-မ ဆက္ဆံေရးမွာ လိင္စိတ္ရွိေနတာ အလြန္အေရးပါတယ္။ လူတေယာက္ထဲမွာကို အခ်ိန္တခုနဲ႔တခု၊ အေျခအေနတခုနဲ႔တခု၊ အသက္အပိုင္းအျခားတခုနဲ႔တခု မတူၾကဘူး။

လိင္စိတ္ရွိေနတာနဲ႔ တကယ္တန္း ထိေတြ-ဆက္ဆံတာ ထပ္တူၾကခ်င္မွ ၾကမယ္။ ဆိုပါစို႔ လိင္စိတ္က ပံုမွန္ေနေပမဲ့ ဘာသာေရး၊ လူမႈေရး။ အေဖၚမဲ့တာေတြေၾကာင့္ လက္ေတြ႔ ရွိမွာမဟုတ္ပါ။ တခါတေလ စိတ္မပါလဲ လက္ေတြ႔ ျဖစ္တာလဲ ရွိမယ္။ လိင္ေဆးပညာမွာ နာမည္ရထားတဲ့ ပညာရွင္ Sigmund Freud ကေျပာခဲ့တယ္၊ အတြင္းစြမ္းအား ပါဘဲတဲ့။ Carl Jung က ေျပာတာကေတာ့ ထမင္းစာခ်င္စိတ္ ရွိေနတာ၊ တကယ္စားတာနဲ႔ သေဘာခ်င္း တူတယ္တဲ့။

လိင္စိတ္ ဘယ္ေလာက္ဆိုရင္ (ေနာ္မယ္လ္) လဲ သတ္မွတ္ဘို႔ ခက္တယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ ေန႔တိုင္း လိင္စိတ္ ျဖစ္မယ္။ တခ်ိဳ႕ၾက တလတခါ၊ တႏွစ္တခါ။ တခ်ိဳ႕ ကုန္ခန္းသြားျပီ။ က်ား နဲ႔ မ ယွဥ္ရင္ အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ လိင္စိတ္နည္းတာ ပိုျဖစ္ၾကတယ္။ American Medical Association က ခန္႔မွန္းတာ အမ်ိဳးသမီး သန္းေပါင္းမ်ားစြာမွာ ခံစားေနၾကရမယ္တဲ့။ Erectile dysfunction ဆိုတဲ့ လိင္အဂၤါသန္မာမႈ အားနည္းတာၾက ေယာက္်ားေတြမွာ သိပ္ျဖစ္တယ္။ ဒါက လိင္စိတ္ မမွန္တာ-နည္းတာ မဟုတ္ပါ။

အိမ္ေထာက္က်ျပီးေနသူ တေယာက္နဲ႔ ဇာတ္ရႈတ္တာမ်ိဳးျဖစ္တဲ့ Infidelity, Philandery, Adultery, Affair ေဖါက္ျပန္မႈ ျဖစ္တာေတြ ၾကေတာ့ လိင္ဆႏၵ မျပည့္ဝလို႔ ျဖစ္တာရွိသလို ေဖါက္ျပားခ်င္စိတ္ အေလ့အထေၾကာင့္လဲ ျဖစ္ၾကတယ္။ တခ်ိဳ႕ ႏိုင္ငံေတြမွာ ဒီအားနည္းခ်က္ကို သက္ေသျပႏိုင္ရင္ လင္မယား ကြာရွင္းလို႔ ရတယ္။

စိတ္ပိုင္း သက္ေရာက္မႈေတြထဲမွာ လူျမင္သူျမင္ ဆိတ္ကြယ္ရာမရွိတာ၊ ရင္းႏွီးမႈနည္းလို႔ လက္ခံခ်င္စိတ္ မရွိတာ၊ အားအင္ကုန္ျပီး ရုပ္ပိုင္း အားနည္းေနတာ၊ Distraction တျခားေနရာကို စိတ္ေျပာင္းသြားတာ၊ စိတ္ဓါတ္က်တာေတြ ပါဝင္တယ္။ ပတ္ဝန္းက်င္သက္ေရာက္မႈ ဆိုတာ အသံ-အလင္း လြန္ကဲေနတာမ်ိဳး ျဖစ္တယ္။ ေနာက္ျပီး အရင္က လိင္ပိုင္း ေစာ္ကားမႈ ခံခဲ့ရဘူးတာ၊ ျပစ္ပယ္ခံရမႈ ၾကံဳရဘူးတာ၊ ကိုယ့္ခႏၶာကိုယ္ကို အထင္ေသးစိတ္ ရွိေနတာ၊ စိုးရိမ္စိတ္ ကဲတာေတြ ပါတယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ ကိုယ္ဝန္ တားေဆးကို စိတ္ထဲ အလိုမက်ေနတာ ျဖစ္တတ္တယ္။ စိတ္ဖိအား ေလွ်ာ့ေစနည္း သင္ယူ ေလ့က်င့္သူေတြမွာ တိုးတက္မယ္။

ကိုယ့္ကိုယ္ကို ယံုၾကည္မႈ ရွိဘို႔လိုတယ္။ စိတ္ဖိအား မ်ားေနရင္ မေကာင္းဘူး။ ကုိယ့္ရုပ္ရည္ကို ကိုယ္က အားမရ ျဖစ္ေနတာ အဆိုးဆံုးဘဲ။ ဥပမာ ငါသိပ္ဝေနတာဘဲ၊ သိပ္ပိန္လြန္းတယ္။ ဒီလို အမ်ိဳးသမီးမ်ိဳးက အလင္းေရာင္ လင္းတာကို ေရွာင္မယ္၊ အဝတ္အစား ခြ်တ္ဘို႔ ဝန္ေလးမယ္။ ဒါမ်ိဳးကို အားေပးဘို႔ ႏွစ္သိပ္ဘို႔ အခ်ိန္နဲ႔ နည္းနာလိုတယ္။ သူ႔ရဲ႕ တျခား လွပတာမ်ိဳး ရွာျပီး အားေပးသင့္တယ္။ ဥာဏ္ေကာင္းတယ္၊ သေဘာေကာင္းတယ္၊ အိမ္မႈကိစၥ စိတ္ခ်ရတယ္ စသျဖင့္။ စိတ္ဖိအား နဲ႔ စိုးရိမ္စိတ္ေတြကိုလဲ ျပဳျပင္ရမယ္။

• Latent homosexuality ဖိုစိတ္-မစိတ္ ပံုမွန္ မဟုတ္သူေတြမွာလဲ ဆန္႔က်င္ဘက္လိင္နဲ႔ ဆက္ဆံဘို႔ စိတ္နည္းတတ္တယ္။
• Hypothyroidism လည္ပင္းၾကီး ေဟာ္မုန္း နည္းတာ၊ Testosterone က်ားေဟာ္မုန္း နည္းတာ၊ Flutamide ေဆးေသာက္ေနတာ၊ Hyperprolactinaemia ေဟာ္မုန္းနည္းေရာဂါ၊ Cancer ကင္ဆာ၊ Diabetes ဆီးခ်ိဳ၊ Depression စိတ္က်ေရာဂါ၊ Anemia ေသြးအား နည္းေနတာ၊ Smoking ေဆးလိပ္၊ Alcohol abuse အရက္၊ Drug abuse မူးယစ္ေဆးဝါး၊
• Lifestyle factors တဖက္သားရဲ႕ ရုပ္ရည္ကို Attractiveness ႏွစ္သက္ စြဲလမ္းမႈရွိတာ-မရွိတာ။ ကိုယ္ခႏၶာ ေသးလြန္း-ၾကီးလြန္းတာ၊ အရပ္ ရွည္လြန္းသူနဲ႔ ပုလြန္းသူလို ကြာျခားတာ၊ အသက္ သိပ္ကြာတာ၊
• Inborn lack of sexual desire ေမြးကတည္းက စိတ္နည္းေနတာ၊
• Post-SSRI sexual dysfunction (PSSD) ဆိုတာမ်ိဳး ကေတာ့ တသက္လံုး လိင္စိတ္နည္းတာ ခံစားေနရမယ္။

Testosterone (တင္စတိုစတီရုမ္း) ေဟာ္မုန္းဟာ လူေတြရဲ႕ လိင္စိတ္မွာ အလြန္တရာ အေရးပါတယ္။ သုေတသန တခုအရ Estrogen နဲ႔ Progesterone ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ ကိုယ္ဝန္ တားေဆးေၾကာင့္ Testosterone အပါအဝင္ ေဟာ္မုန္းေတြကို Binding တြဲဖက္ေစတဲ့ (SHBG) မ်ားလာရာကေန လိင္စိတ္နည္းေစတာ သိလာရတယ္။ ေဆးျဖတ္လိုက္တာေတာင္ ေတာ္ေတာ္နဲ႔ ရင္းစားမရဘူး။

ႏြားႏို႔ ေသာက္လို႔၊ ေလ့က်င့္ခန္း လုပ္လို႔၊ ေဆးလိပ္ျဖတ္လို႔ ဆိုတာေတြကေန စိတ္ပိုေစတယ္လို႔ ယူဆသူေတြ ရွိတယ္။ Aphrodisiacs အစားအေသာက္ေတြကေနလဲ လႊမ္းမိုးႏိုင္တယ္။ (စာတပုဒ္ ေရးတားပါတယ္။)

• Antidepressants စိတ္မက်ေဆးေတြကေန လိင္စိတ္ကဲေစႏိုင္တယ္။ Prozac ေဆးမ်ိဳးက နည္းေစႏိုင္တယ္။ ဒီေဆးမ်ိဳးေတြ မတူၾကဘူး။ ေရြးသံုးႏိုင္တယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ လိင္စိတ္ မ်ားေစတယ္။ ဒါေပမဲ့ Orgasm လိင္စိတ္ ျပည့္ဝသြားဘို႔ ေႏွးေစမယ္။ တခ်ိဳ႕ မျပီးဘူး။
• Blood pressure drugs ေသြးတိုး က်ေဆးေတြက လိင္စိတ္ နည္းေစတတ္တယ္။
• Sedatives စိတ္ျငိမ္ေဆးေတြ၊ Xanex, Diazepam နဲ႔ Valium ေတြကေန လိင္စိတ္ နည္းေစႏိုင္တယ္။ စိတ္လာတာ ေႏွးႏိုင္တယ္။ တခ်ိဳ႕မွာ Orgasm မရတတ္ဘူး။ “Sex goddess လိင္-နတ္သမီး မဟုတ္ဘဲ Lobotomized zombie လိင္စိတ္မဲ့-ဖုတ္ေကာင္” လို႔ တင္စားၾကတယ္။
• Antihistamines (အင္တီ-ဟစ္စတမင္း) လိုေဆးေတြကေန Lubrication (ဗဂ်ိဳင္းနား) စိုစြတ္မႈ နည္းေစႏိုင္တယ္။
• Antipsychotic စိတ္ေရာဂါေဆး၊ Anti-seizure အတက္သက္သာေဆး၊ Anti-cancer ကင္ဆာေဆး၊ NSAID အကိုက္အခဲေပ်ာက္ ေဆးေတြကေန လိင္စိတ္နည္းေစႏိုင္တယ္။
• Ecstasy ေခၚတဲ့ စိတ္ကို ေျပာင္းလဲေစတဲ့ လူငယ္သံုး၊ ကလပ္ေတြမွာ သံုးတဲ့ေဆးမ်ိဳးေတြကေန လိင္စိတ္ကို ၾကြေစတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေဆးသံုးျပီးေတာ့ Serotonin နည္းတာ ျဖစ္တာလို႔ ရုပ္ပိုင္း အလုပ္ေတြ က်ေစ-ေႏွးေစမယ္။ တာရွည္သံုးတာ မေကာင္းဘူး။
• Speed ဒါမွမဟုတ္ Crystal meth ေခၚတဲ့ Amphetamines ရာဘေဆးက ေယာက္်ားေရာ၊ မိန္းမပါ သံုးစြဲရင္ Sexual Dysfunction လိင္ပိုင္းအလုပ္ မမွန္မကန္ ျဖစ္ေစမယ္။
• Opiates ဘိန္းအုပ္စုထဲက Seroin, Cocaine ေတြကေန Orgasm မရေစႏိုင္သလို Sexual desire လိင္စိတ္ နည္းေစမယ္။ ေယာက္်ားေတြမွာ Erection လိင္အဂၤါ သန္မာမႈ မရတာ ျဖစ္ေစတတ္တယ္။ မိန္းမေတြမွာ စိုစြပ္မႈ နည္းေစႏိုင္တယ္။ Heroin သံုးရင္ ေႏွးေကြး ေနတတ္တယ္။ Cocaine က ယံုၾကည္စိတ္ ပိုေစႏိုင္တယ္။ ခံစားမႈ ကဲေစမယ္။ ဒါေပမဲ့ ျခံဳေျပာရရင္ Slack aphrodisiac လိင္စိတ္ နည္းႏိုင္တယ္။
• Adrenal glands ေက်ာက္ကပ္ အထပ္မွာရွိတဲ့ (အဒရီနယ္လ္-ဂလင္း) ေကာင္းေကာင္း အလုပ္မလုပ္ရင္ သူကေန ထုတ္ေပးမဲ့ Testosterone နည္းမယ္။ စိတ္လဲ နည္းမယ္။
• Hysterectomy သားအိမ္ ထုတ္ထားသူေတြကို ဆန္းစစ္မႈ လုပ္ေတာ့ ထက္ဝက္မွာ လိင္စိတ္ကဲတယ္။ ၂၁% မွာ နည္းတယ္။

Menopause ေသြးဆံုးရင္ လိင္စိတ္နည္းတယ္လိုတာ အမ်ားက လက္ခံၾကေပမဲ့ မဟုတ္ဘူး ျပန္ျငင္းသူေတြလဲ ရွိပါတယ္။ ေသျခာတာက Estrogen နည္းလာတာမို႔ Sex စိတ္နည္းမယ္၊ (ဗဂ်ိဳင္းနား) ေျခာက္မယ္။ ဆက္ဆံရင္ နာလိမ့္မယ္။ Testosterone လဲ နည္းတာမို႔ စိတ္နည္းႏိုင္တယ္။

မိန္းမေတြမွာ ကေလးဖြါးျပီးစ စိတ္နည္းတတ္သူ မ်ားတယ္။ ေမြးလမ္း၊ မ်ိဳးပြါးလမ္းမွာ ေရာဂါ တခုခုရွိေနသူေတြမွာလဲ နည္းတယ္။ ေရာဂါၾကီးတခုခု ခံစားေနရသူေတြမွာလဲ နည္းတတ္တယ္။ ခြဲစိတ္ကုသမႈ ခံထားရသူေတြလဲ ပါတယ္။ ကိုယ္လက္ ေလ့က်င့္ခန္း လုပ္တဲ့ အမ်ိဳးသမီးမ်ား လိင္ကိစၥမွာလဲ ေကာင္းသလို ရာသီလာခ်ိန္ ျဖစ္တတ္တာေတြလဲ သက္သာတယ္။ လႈတ္ရွားမႈ လြန္ကဲရင္ေတာ့ ေျပာင္းျပန္ အက်ိဳး ျဖစ္ေစတာကို သတိထားရမယ္။

လိင္စိတ္ျဖစ္ေပၚတာနဲ႔ ရာသီေပၚတာ ဆက္စပ္မႈရွိတယ္။ မ်ိဳးဥ မထြက္ခင္ ရက္ေတြမွာ စိတ္ျဖစ္ေပၚမႈ အကဲဆံုး ျဖစ္တယ္။ လလည္ရက္ မတိုင္ခင္ ရက္ေတြကို ဆိုလိုတာ ျဖစ္တယ္။ ဒါက Testosterone အနိမ့္-အျမင့္နဲ႔ဆိုင္တယ္။ Testosterone က ၂၄ ရက္ေျမာက္ေန႔ကစျပီး တက္တက္ လာတယ္။ မ်ိဳးဥထြက္မဲ့ ၁၄ ရက္အထိ ျဖစ္တယ္။ ဒီရက္ေတြမွာ လိင္စိတ္ေတြ အဆက္မျပတ္ ေကာင္းေနမယ္။ တခ်ိဳ႕ ၁၃ ကို မၾကိဳက္တာ ဒီေနရာမွားတယ္။ ၁၃ ရက္ေန႔ဟာ Testosterone levels အျမင့္ဆံုးေန႔ ျဖစ္တယ္။ မ်ိဳးဥထြက္ျပီးေနာက္ Progesterone levels တက္လာတယ္။ ဒီရက္ေတြ ဆိုရင္ Orgasm လိင္ဆႏၵ-ျပည့္ဝမႈ ရတာခက္မယ္။ လတလရဲ႕ ေနာက္ပိုင္းရက္ေတြမွာ Testosterone level တန္းေနျပီး၊ သားအိမ္ အတြင္းလႊာ ထူလာလို႔ စိတ္ျဖစ္ေပၚမႈကို ႏိုးေဆာ္ေပးတယ္။ ဒါေပမဲ့ Estrogen levels က်လာလို႔ စိုစြပ္မႈ နည္းမယ္။

Depo-Provera ကိုယ္ဝန္တား ၃ လခံထိုးေဆးဆိုတာ Progesterone ေဟာ္မုန္း အတုေတြ အမ်ားၾကီးပါတယ္။ ထိုးထားသူဟာ ကိုယ္ဝန္ အတုေဆာင္ေနသလိုမ်ိဳး ျဖစ္ေစတယ္။ Estrogen ထြက္မွာကို တားဆီးထားမယ္။ လိင္စိတ္ နည္းႏိုင္တယ္။ ဗဂ်ိဳင္းနား ေသြ႔ေျခာက္တာ ျဖစ္ႏိုင္တယ္။ ဆက္ဆံရင္ နာႏိုင္တယ္။

Implanon implants ကိုယ္ဝန္တား အေခ်ာင္းကလဲ Depo-Provera နဲ႔တူတယ္။ Progesterone ထုတ္ေပးေနတာ ၃ ႏွစ္ ေလာက္ထိ ၾကာႏိုင္တယ္။ သက္ေရာက္မႈ မတူၾကပါ။ လိင္စိတ္ ကဲလြန္သူ ရွိသလို Implant ထည့္ထားတဲ့ မိန္းမတခ်ိဳ႕ဟာ တင္စား ေျပာရရင္ “အသားမဲ-မုဆိုးမ” လို႔ ေခၚတယ္။ အေဖၚေယာက္်ားကို အစိမ္းစားလိမ့္မယ္တဲ့။

Dr. တင့္ေဆြ